Informacja o wynikach kontroli rozliczania się podmiotów gospodarczych ze zobowiązań z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych

Kontrola 54 podmiotów gospodarczych potwierdziła, że główną przyczyną spadku wpływów z podatku dochodowego od osób prawnych było pogorszenie osiąganych przez nie wyników ekonomiczno - finansowych. Niezadowalająca realizacja dochodów z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych była konsekwencją m.in. niestabilnego systemu podatkowego oraz nadmiernego fiskalizmu i restrykcyjności obowiązujących przepisów podatkowych, ograniczających aktywność gospodarczą osób prawnych. W ocenie NIK, łączne wpływy z podatku dochodowego w strukturze dochodów podatkowych ogółem były relatywnie niskie. W badanym okresie wyniosły bowiem w granicach 10,1 - 13,7% . Nie w pełni zadowalająca realizacja wpływów z tego podatku była kształtowana z jednej strony przez ogólną sytuację kraju, z drugiej zaś przez funkcjonujący system podatkowy. Stwierdzono, że spadek popytu krajowego, zwłaszcza w 2001 r., wydatnie pogorszył wyniki ekonomiczno-finansowe podmiotów gospodarczych. Załamanie kondycji finansowej jednostek objętych kontrolą spowodowało, że zadeklarowany podatek dochodowy zmniejszył się ponad trzykrotnie. Utrata płynności gospodarczej wielu podmiotów skutkowała niepełną realizacją zobowiązań podatkowych, a w konsekwencji narastaniem zaległości, które na koniec czerwca 2002 r., w skali kraju, wyniosły aż 1.267,5 mln zł. Wysoki udział w nich stanowiły zaległości jeszcze z lat ubiegłych, których nie można było ściągnąć z uwagi na brak majątku podlegającego egzekucji. Ograniczona możliwość redukcji zaległości z podatku była także rezultatem stosunkowo wysokich zaległości niewymagalnych (objętych m.in. ustawami restrukturyzacyjnymi, postępowaniem ugodowym, układowym, upadłościowym). Nie bez znaczenia dla kondycji finansowej podmiotów gospodarczych była relatywnie wysoka stawka podatku dochodowego. Wprawdzie, w badanym okresie, stawka ta została obniżona z 30% w 2000 r. do 28% w latach 2001-2002, to jednak jej wysokość, w ocenie NIK, wydatnie ograniczała aktywność gospodarczą podatników. Wciąż istotny wpływ na poziom dochodów z podatku miały systemowe ulgi podatkowe. Jakkolwiek skutki finansowe tych ulg wykazywały korzystną tendencję malejącą, tym niemniej stanowiły nadal ponad 1/3 w relacji do podatku należnego, co np. w 2001 r. odpowiadało kwocie 4.817,1 mln zł. Natomiast ulgi uznaniowe (umorzenia i zaniechanie ustalania lub poboru podatku) nie miały większego wpływu na poziom dochodów z podatku. Ulgi te udzielane były sporadycznie i najczęściej z zachowaniem stosownych wymogów. Negatywny wpływ na poziom dochodów z podatku dochodowego miało, ujawnione w toku kontroli, nierzetelne (zaniżone) kształtowanie podstaw opodatkowania deklarowanych przez podatników. Zaliczano, niezgodnie z przepisami, do kosztów uzyskania przychodów wydatki, które nie zostały poniesione w celu uzyskania przychodów oraz takie, które z mocy ustawy o podatku dochodowym nie stanowiły takich kosztów. Zaniżone kształtowanie podstaw opodatkowania skutkowało uszczupleniami w podatku dochodowym w łącznej wysokości 13.560 tys. zł, a także zawyżeniem straty podatkowej (podlegającej odliczeniu od przyszłych dochodów) o 8.583 tys. zł. W ocenie NIK, nieprawidłowe kwalifikowanie do kosztów uzyskania przychodów niektórych wydatków wynikało z błędnej interpretacji przepisów, obarczonej subiektywizmem podatników. Interpretacja odmienna od tej w orzecznictwie NSA i stosowanej w praktyce Ministerstwa Finansów, w znacznej mierze była konsekwencją wieloznaczności zawartego w ustawie terminu ”koszty uzyskania przychodów”. Nie bez znaczenia był fakt, iż przepisy ustawy nie zawierają wyraźnego stwierdzenia, że pomiędzy poniesionym wydatkiem a osiągniętym przychodem musi zachodzić skonkretyzowany i bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Niezgodne z przepisami ustawy zaliczanie do kosztów uzyskania przychodów niektórych wydatków było także następstwem określonych działań podejmowanych w ramach powiązań kapitałowych lub gospodarczych między podatnikami a udziałowcami (akcjonariuszami) skontrolowanych spółek lub podmiotami pozostającymi w stosunkach gospodarczych. Zakwestionowana, łączna wartość transakcji podatników z podmiotami powiązanymi wyniosła 6.312,8 tys. zł i obejmowała rzekome, bo nieudokumentowane, usługi udziałowców w zakresie np. prac badawczo-rozwojowych czy działalności marketingowej, a także obejmowała usługi opłacone przez podatników, które nie miały związku z ich działalnością gospodarczą, jak np. przekazywanie towarów będących własnością udziałowca, regulowanie należności z tytułu prowizji i odsetek od kredytu zaciągniętego dla firmy powiązanej kapitałowo, świadczenie usług konsultingowych na rzecz udziałowców spółek. Oprócz nieuzasadnionego zawyżenia kosztów uzyskania przychodów, kontrola ujawniła także przypadki bezpodstawnego zaniżenia przychodów zadeklarowanych przez podatników. Zaniżona kwota przychodów stanowiła łącznie 4.482,0 tys. zł z tym, że jeden przypadek zaniżenia przychodów na kwotę 2.696,0 tys. zł, był konsekwencją ustalenia przez podatnika cen sprzedaży wyrobów dla udziałowca zagranicznego, na poziomie niższym od stosowanego dla odbiorców niezależnych. Ujawnione nieprawidłowości w zakresie transakcji podatników z podmiotami powiązanymi świadczyły o występowaniu transferu środków pieniężnych i dochodów na rzecz zagranicznych i krajowych udziałowców (akcjonariuszy) spółek oraz krajowych podmiotów powiązanych gospodarczo. Jakkolwiek Ministerstwo Finansów podejmowało, w badanym okresie, określone działania w kierunku wykrywania i zwalczania przerzucania za pośrednictwem cen transferowych, dochodów za granicę, tym niemniej, w ocenie NIK, zjawisko stosowania cen transferowych, nie zostało w pełni rozpoznane przez krajową administrację podatkową. Brak pełnej, informatycznej bazy danych o podmiotach powiązanych i stosowanych cenach transferowych, a tym samym brak dotychczas stosownych warunków dla stworzenia polskiego systemu kontroli stosowania cen transferowych, uniemożliwiały wskazanie, na ile praktykowany transfer dochodów stanowi potencjalne zagrożenie dla skuteczności poboru podatku dochodowego. Przypadki nierzetelnego deklarowania podstaw opodatkowania przez podatników potwierdziły celowość kontynuowania działalności kontrolnej ze strony organów podatkowych. Zdaniem NIK, działalność ta była zdecydowanie niewystarczająca. W 2000 r. kontrolą objęto zaledwie 2,9%, a w 2001 r. tylko 2,3% podatników podatku dochodowego. W ocenie NIK, wpływ na realizację dochodów z podatku wywarł brak stabilności systemu podatkowego. W badanym okresie, częste zmiany ustawy o podatku dochodowym (ustawa nowelizowana była 15-krotnie) i ustawy Ordynacja podatkowa (14-krotna nowelizacja) nie sprzyjały jasności i spójności tych aktów. Negatywnie ocenić należy - w świetle powszechnej krytyki funkcjonowania obecnego systemu prawa podatkowego - stopień zaawansowania prac nad ujednoliceniem zasad opodatkowania dochodów z działalności gospodarczej. Prace nad ujednoliceniem tych zasad były - w czasie kontroli - w fazie studialnej. W ocenie NIK, w Polsce konieczna jest kompleksowa reforma systemu podatkowego, nie zaś tylko jego zmiany. Reforma podatkowa, zainicjowana przez Radę Ministrów, powinna obejmować wszystkie elementy systemu podatkowego, a więc nie tylko zasady opodatkowania, lecz także zagadnienie organizacji i kontroli wymiaru, poboru oraz egzekucji podatków, jak również reformę prawa podatkowego. Nowy system podatkowy powinien być jasny, spójny i stabilny, a jednocześnie powinien stymulować rozwój gospodarczy kraju. Andrzej Janusz Myrta Dyrektor Delegatury NIK we Wrocławiu