Kontrola działalności wybranych jednostek badawczo-rozwojowych

NIK ocenia negatywnie funkcjonowanie większości skontrolowanych jednostek. Stwierdzono niską aktywność w prowadzeniu prac badawczo-rozwojowych, pomimo iż wykonywanie takich prac stanowi główny cel działania jednostek. Marginalny był udział projektów zakończonych wdrożeniem nowych rozwiązań technologicznych w gospodarce. Poziom przychodów osiąganych z działalności badawczo-rozwojowej wskazuje na niską aktywność jednostek w tym obszarze i dyskredytuje je jako instytucje zajmujące się badaniami i wdrożeniami. Przychody z działalności badawczo-rozwojowej, łącznie z kwotami przyznanych dotacji podmiotowych, utrzymywały się w większości jednostek na poziomie od 3% do 43% przychodów ogółem. Dodatkowo, stwierdzono wysoki stopień zużycia aparatury i wyposażenia badawczego w jednostkach, niekorzystnie wpływający na realizację celów statutowych. Stwierdzono prowadzenie rozwiniętej działalności pozabadawczej przez jednostki, obejmującej m.in. produkcję aparatury specjalistycznej, części i urządzeń, jak również świadczenie usług homologacyjnych, certyfikacyjnych oraz sporządzanie ekspertyz. Działalność ta pozwalała na osiąganie od ok. 8% do 94% przychodów ogółem. Niektóre jednostki bezzasadnie wyłączały część przychodów z działalności gospodarczej od opodatkowania podatkiem VAT. Co najmniej 7 (spośród 11 skontrolowanych) jednostek znajdowało się w złej kondycji ekonomiczno-finansowej. Sprzedaż oferowanych przez nie produktów i usług przynosiła straty. Większość jbr nie była w stanie wykorzystać w pełni posiadanych zasobów na cele działalności badawczo-rozwojowej. Jednostki dysponowały niezagospodarowanym mieniem (grunty, budynki), którego wynajem lub dzierżawa przynosił dodatkowe przychody. Zbywanie nieruchomości o znacznej wartości, doraźnie poprawiało wyniki z działalności w danym okresie obrachunkowym. Nie wynikało ono jednak z koncepcji niezbędnych przekształceń strukturalnych. W latach 2003-2004 kontrolowane jednostki badawczo-rozwojowe korzystały z dotacji podmiotowych na działalność statutową w łącznej wysokości 50 247,7 tys. zł, przyznanych ze środków budżetowych przeznaczonych na naukę. W toku kontroli NIK stwierdzono przypadki nierzetelnego prowadzenia ksiąg rachunkowych, niegospodarne rozliczanie kosztów, nielegalne i niecelowe wydatkowanie środków, zawyżanie przychodów i wyników finansowych. Jednostki nie ujawniały strat finansowych lub wykazywały je na znacznie niższym poziomie niż rzeczywiście poniesione. W konsekwencji, sporządzano nierzetelne sprawozdania finansowe, akceptowane przez biegłych rewidentów oraz zatwierdzane przez ministra nadzorującego te jednostki. Dopuszczano się naruszeń przepisów ustaw o finansach publicznych oraz o rachunkowości. Nieprawidłowości w ewidencji finansowo-księgowej niektórych jednostek, mogły być skutkiem świadomych decyzji osób kierujących nimi, zmierzających do ukrycia strat z działalności i uniknięcia likwidacji jednostki. Stwierdzono również nieprawidłowości w zakresie zatrudniania i wynagradzania pracowników, łącznie z przypadkami nieterminowego wypłacania wynagrodzeń, wypłat wynagrodzeń za fikcyjne prace i zadania, a także nieuzasadnionych wypłat wysokich premii i nagród kierownictwu oraz pracownikom jbr. Kontrola ujawniła przykłady działań osób kierujących jbr, które miały charakter korupcyjny i przynosiły szkodę jednostkom. Były to działania dotyczące rozporządzania mieniem rzeczowym i finansowym jednostek. Skala nieprawidłowego gospodarowania środkami w wymiarze finansowym była znaczna i dotyczyła kwot w łącznej wysokości ponad 39 mln zł. Postępowanie osób kierujących jbr, sprzeczne z wymogami ustawowymi, było podstawą do skierowania przez NIK wniosków wskazujących na naruszenie dyscypliny finansów publicznych oraz zawiadomień do prokuratury - o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Przytoczone fakty świadczą o nieskutecznym nadzorze nad jbr, sprawowanym przez organy administracji. Większość zarzutów NIK została skierowana pod adresem ministra właściwego do spraw gospodarki, który na koniec II połowy 2005 r. nadzorował 115 spośród wszystkich 186 jbr. W Ministerstwie Gospodarki nie wprowadzono skutecznego systemu weryfikacji sprawozdań finansowych, przedkładanych przez jbr do zatwierdzenia. W rezultacie, prace analityczne prowadzone przez Ministerstwo, dotyczące sytuacji ekonomicznej jbr, oparte były częściowo na dokumentach prezentujących nierzetelne wyniki finansowe. NIK oceniła krytycznie zaawansowanie procesu przekształceń strukturalnych i własnościowych w jbr nadzorowanych przez Ministra Gospodarki. Rzeczywiste działania restrukturyzacyjne podejmowano doraźnie w grupie 19 jednostek. Przyjęta w lipcu 2005 r., wewnętrzna strategia reorganizacji jednostek nadzorowanych przez ministra, charakteryzowała się wysokim stopniem ogólności i brakiem precyzyjnie określonych zadań. Organy jednostek wykazywały opór przed reorganizacją, mającą w perspektywie prowadzić do ich likwidacji, konsolidacji lub prywatyzacji. Stan ten petryfikował stagnację ekonomiczną i uniemożliwiał zintensyfikowanie działalności badawczo-rozwojowej. Przepisy ustawy o jbr uniemożliwiają podjęcie działań naprawczych przez organy nadzorujące - bez stosownej opinii rady naukowej jednostki. Rozwiązanie to skutecznie uniemożliwia podejmowanie kroków sanacyjnych w sektorze. Podjęte w 2005 r. prace nad znowelizowaniem tej ustawy przez ówczesnego Ministra Nauki, nie zostały dotychczas sfinalizowane. W efekcie kontroli, NIK wnioskowała do Prezesa Rady Ministrów o zobowiązanie ministrów nadzorujących jbr do wdrożenia programów reorganizacji podległych jednostek oraz rozważenie ustanowienia koordynatora procesów reorganizacji jednostek nadzorowanych przez różnych ministrów. Izba postulowała również zakończenie prac nad nowelizacją ustawy o jbr, w celu usprawnienia procedur przekształceń jbr. Najwyższa Izba Kontroli zbadała działalność wybranych 11 jednostek badawczo-rozwojowych (jbr) w okresie 2003 – I połowa 2005 r. oraz sposób sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw gospodarki nad podległymi jednostkami.