Proces rekonwersji zawodowej żołnierzy zawodowych odchodzących z Sił Zbrojnych RP

Najwyższa Izba Kontroli w 2005 r. przeprowadziła kontrolę zatytułowaną „Proces rekonwersji zawodowej żołnierzy zawodowych odchodzących z Sił Zbrojnych RP”. Pomoc rekonwersyjna jest to ogół przedsięwzięć podejmowanych wobec żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej w zakresie przekwalifikowania, doradztwa zawodowego, odbywania praktyk zawodowych oraz pośrednictwa pracy, mających na celu przygotowanie tych żołnierzy do podjęcia zatrudnienia. Celem kontroli była ocena sprawności i efektywności działania organów rekonwersji kadr oraz celowości i gospodarności wydatkowania środków budżetowych na rekonwersję zawodową żołnierzy zwalnianych ze służby zawodowej oraz byłych żołnierzy zawodowych. Najwyższa Izba Kontroli oceniła negatywnie działalność Ministerstwa Obrony Narodowej w zakresie rekonwersji zawodowej żołnierzy zwalnianych z zawodowej służby wojskowej w skontrolowanym okresie. Jednocześnie, NIK oceniła pozytywnie działalność powołanych przez Ministra Obrony Narodowej terenowych organów rekonwersji, mimo stwierdzonych nieprawidłowości. W opinii Najwyższej Izby Kontroli, system prawny regulujący świadczenie pomocy rekonwersyjnej był tworzony w sposób niestaranny, a powstałe regulacje były wadliwe. Brak staranności i inne zaniedbania w ich opracowaniu spowodował: • powstanie przepisów dotyczących świadczenia usług pośrednictwa pracy niezgodnych z obowiązującymi ustawami, Minister Obrony Narodowej zobowiązał wojskowe organy do świadczenia pośrednictwa pracy na rzecz żołnierzy zawodowych naruszało przepisy ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Stan powyższy trwał do dnia 1 listopada 2005 r., gdy weszła w życie zmiana ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, na podstawie której wyspecjalizowane organy wojskowe zostały upoważnione do świadczenia pośrednictwa pracy w pełnym zakresie. • niewykonanie upoważnień ustawowych, Minister Obrony Narodowej w rozporządzeniu z dnia 7 czerwca 2004 r. nie uwzględnił zasady szczególnego traktowania żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej, co spowodowało, iż w latach 2004-2005, 857 żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby wojskowej przed uzyskaniem jakichkolwiek uprawnień emerytalnych lub rentowych nie mogło skorzystać z uprawnienia do szczególnego potraktowania. Ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych przewidywały, iż żołnierz zwolniony z zawodowej służby wojskowej korzysta z pierwszeństwa w zatrudnieniu na stanowiskach pracy związanych z obronnością kraju. Stosowanie tej zasady było utrudnione od czasu przyjęcia nowej ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych z 2003 r., ponieważ Minister Obrony Narodowej nie porozumiał się z ministrem właściwym do spraw pracy w celu uregulowania warunków kierowania byłych żołnierzy zawodowych na stanowiska pracy związane z obronnością kraju. Wyrazem braku staranności było również wniesienie przez Ministra Obrony Narodowej projektu nowej ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych bez podjęcia inicjatywy ustawodawczej na rzecz nowelizacji ustawy o służbie cywilnej w celu utrzymania w niej zasady pierwszeństwa naboru byłych żołnierzy zawodowych na stanowiska w korpusie służby cywilnej na stanowiska związane z obronnością kraju. • organizacja świadczenia pomocy rekonwersyjnej Zadania w zakresie rekonwersji zostały powierzone zbyt wielu jednostkom organizacyjnym w resorcie , skutkiem czego było powielanie tych samych zadań na poszczególnych szczeblach, a to prowadziło do zaniechania lub ich pozornej realizacji. W ocenie NIK, na pozytywną ocenę zasługuje działalność specjalistycznych struktur powołanych w celu świadczenia pomocy rekonwersyjnej, czyli Wojskowego Centrum Aktywizacji Zawodowej oraz terenowych ośrodków aktywizacji zawodowej. • efekty pomocy rekonwersyjnej Stworzony system rekonwersji kadr wpłynął pozytywnie na dostępność informacji o świadczeniach przysługujących zwalnianym żołnierzom zawodowym. Uzyskano także zadowalające efekty działań w ramach niektórych form pomocy rekonwersyjnej, których skutkiem było bezpośrednie pozyskanie miejsc pracy dla zwalnianych żołnierzy zawodowych lub dobre przygotowanie tych żołnierzy do radzenia sobie na cywilnym rynku pracy. W okresie od początku 2001 r. do końca czerwca 2005 r. zwolniono z zawodowej służby wojskowej 22.671 żołnierzy, z czego 19.656 żołnierzy było uprawnionych do pomocy rekonwersyjnej. 9.880 żołnierzy uprawnionych zwróciło się o wsparcie do organów rekonwersji, z czego zatrudnionych zostało 4.624 żołnierzy składających wnioski. Podane liczby dotyczą byłych żołnierzy zawodowych zatrudnionych w rezultacie pośrednictwa pracy prowadzonego przez organy rekonwersji kadr, nie obejmując wszystkich, którzy podjęli zatrudnienie po skorzystaniu z innych form pomocy rekonwersyjnej, ponieważ MON nie wypracował systemu oceny efektywności działania organów rekonwersji. • środki budżetowe przeznaczone na rekonwersję żołnierzy zawodowych zwalnianych ze służby wojskowej były kierowane celowo na funkcjonowanie wyspecjalizowanych organów wojskowych właściwych do udzielania pomocy rekonwersyjnej. Wystąpiły jednakże liczne nieprawidłowości przy wykorzystywaniu środków publicznych na poszczególne formy pomocy rekonwersyjnej. W latach 2001-2005 (I półrocze) na przekwalifikowanie żołnierzy zawodowych wydano kwotę 13.949 tys. zł, z której skorzystało 6.679 (34%) żołnierzy zawodowych spośród 19.563 uprawnionych do pomocy rekonwersyjnej. Znaczna liczba decyzji administracyjnych (od 17% do 42% w skontrolowanej próbie w różnym czasie kontrolowanego okresu) wydawanych przez Pełnomocników MON ds. Rekonwersji Kadr, dotyczących zwrotu kosztów przekwalifikowania zawodowego naruszała przepisy prawa. Najczęściej popełnianymi naruszeniami było przyznawanie pomocy rekonwersyjnej osobom nieuprawnionym oraz odmawianie świadczeń osobom, którym one przysługiwały, bez zamieszczania pisemnego uzasadnienia. Kwota nieprawidłowości w dziesięcioprocentowej próbie spośród 6.679 decyzji wyniosła 241 tys. złotych. Ponadto, w rozliczeniach dokonywanych przez kontrolowane WSzW stwierdzono nieprawidłowości w postaci wydawania środków na szkolenia, które faktycznie nie zostały przeprowadzone lub nie zostały ukończone, tolerowania przez organy wojskowe sytuacji, w których firmy realizujące szkolenia zawyżały ceny szkoleń, dopasowując je do wysokości przyznanych świadczeń oraz finansowania nauki języków obcych, która w ocenie NIK nie spełniała podstawowych kryteriów szkolenia. Ogółem kwota stwierdzonych nieprawidłowości wyniosła 4.812 tys. zł. NIK skierowała 2 zawiadomienia do prokuratury dotyczące przestępstwa wyłudzenia środków przeznaczonych na szkolenia przez byłych żołnierzy zawodowych. • efektywność wykorzystania środków pozabudżetowych Ministerstwo Obrony Narodowej nie wykorzystało możliwości uczestnictwa w specjalnych programach aktywizacji zawodowej żołnierzy zawodowych, podlegających finansowaniu ze środków pomocowych Unii Europejskiej. Cztery z dziewięciu zaproponowanych programów nie zostały przyjęte, a cztery z pięciu pozostałych nie były zrealizowane, ponieważ w budżecie MON nie zaplanowano środków na finansowy wkład własny do tych programów. • nadzór Ministerstwo Obrony Narodowej nie sprawowało w należyty sposób nadzoru nad działalnością podległych struktur rekonwersji. NIK stwierdziła, że kontrola organów rekonwersji była prowadzona rzadko, a kontrolowane podmioty nie były oficjalnie informowane o wynikach kontroli.