Prawidłowość świadczenia usług przez domy pomocy społecznej

W II połowie 2005 r. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę „Prawidłowości świadczenia usług przez domy pomocy społecznej”. Ocenie poddano również działania administracji rządowej w zakresie wywiązywania się z obowiązku sprawowania nadzoru nad działalnością domów pomocy społecznej. Kontrolą objęto łącznie 69 jednostek, w tym m. in. 38 domów pomocy społecznej, 16 powiatowych centrów pomocy rodzinie oraz 14 urzędów wojewódzkich. Kontrolą objęto 2004 r. i I półrocze 2005 r. W kontroli uczestniczyły służby kontroli wojewodów oraz na zlecenie NIK powiatowe stacje sanitarno-epidemiologiczne i powiatowe jednostki straży pożarnej. Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła prawidłowość świadczenia usług bytowych, opiekuńczych i wspomagających w domach pomocy społecznej na poziomie obowiązujących standardów. Mimo to starostowie nie zabezpieczyli domom wymaganych środków na realizację programów naprawczych w celu osiągnięcia powyższych standardów, wobec czego – zdaniem NIK – programy te nie zostaną zrealizowane w wymaganym terminie, tj. do końca 2006 r. Niezbędne potrzeby finansowe są ok. 10 krotnie wyższe od wydatków poniesionych w 1 roku. 1. Wśród negatywnych zjawisk odnotowanych podczas kontroli należy wymienić fakt, iż żaden ze 38 skontrolowanych domów pomocy społecznej nie zapewniał mieszkańcom usług na poziomie wszystkich obowiązujących standardów. W konsekwencji warunki bytowe części mieszkańców w domach pomocy społecznej ograniczały ich poczucie intymności, niezależności i prywatności. Polegało to w szczególności na zbyt małej powierzchni mieszkalnej przypadającej na 1 mieszkańca (w 60,5 % dps), niewystarczającej liczbie łazienek i toalet (w 55,3 % dps) bądź ich nieprzystosowaniu do potrzeb osób niepełnosprawnych (w 26,3 % dps), występowaniu barier architektonicznych (w 52,6 % dps), braku wyposażenia budynku w system przyzywowo-alarmowy i system alarmowo-przeciwpożarowy (w 57,9 % dps) oraz zbyt małej liczbie personelu domu, w tym pracowników zespołów terapeutyczno-opiekuńczych (w 92,1 % dps). Przykładowo w DPS w Górze Kalwarii 170 z 179 pokoi mieszkalnych (95,0 % ogółu) miało powierzchnię mniejszą od wymaganej - zamieszkiwało w nich 735 osób, tj. 99,1 % ogółu mieszkańców domu. Z kolei w DPS w Bobrku powierzchnia przypadająca na 1 mieszkańca wynosiła 3,5 m², a w pokoju o pow. 65,8 m² zamieszkiwało 19 osób. W DPS we Wrocławiu na 1 łazienkę przypadało 22 osoby (wg. standardu max. 5 osób), a w DPS w Górze Kalwarii – 19 osób. W DPS "Pogodna Jesień" w Jeleniej Górze, w celu stworzenia odpowiednich warunków pobytu, mieszkańcy domu z własnych środków finansowali remont pokoi i łazienek, a także zakup mebli. Kontrole przeprowadzone przez straż pożarną oraz SANEPID wykazały w większości domów pomocy społecznej rażące nieprawidłowości wynikające z nieprzestrzegania przepisów ochrony przeciwpożarowej oraz sanitarno-epidemiologicznych. 2. W większości domów (71,1 % dps), realizacja programów naprawczych nie gwarantowała osiągnięcia z końcem 2006 r. poziomu świadczenia usług stosownie do wymaganego standardu. Brak osiągnięcia wymaganego standardu usług może skutkować w przyszłości cofnięciem przez właściwego wojewodę zezwolenia na funkcjonowanie domu pomocy społecznej. 3. Z dniem 1 stycznia 2004 r. wprowadzono nowe zasady finansowania pobytu mieszkańców w domach pomocy społecznej, nakładające na gminę obowiązek współfinansowania mieszkańców w dps. Powyższa sytuacja uaktywniła poszukiwanie tańszych form sprawowania opieki nad osobami starszymi – sprawowanie opieki przejęła rodzina lub opiekunowie prawni, bądź były świadczone przez gminy dodatkowe usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania. Natomiast osoby wymagające całodobowej opieki kierowane były do zakładów opiekuńczo-leczniczych. Ze względów finansowych, w obecnym stanie prawnym, gminom korzystniej jest kierować osoby do ww. zakładów zamiast do dps. W skontrolowanych powiatach odnotowano drastyczny – prawie o 50 % - spadek liczby osób oczekujących na umieszczenie w dps. Ustalenia kontroli nie wyjaśniają przyczyny tego spadku. Nie wiadomo, czy uprzednio zbyt pochopnie kierowano osoby do domów, zwłaszcza że koszty pobytu praktycznie finansowane były z budżetu państwa, czy też wprowadzone z początkiem 2004 r. zmiany odpłatności za pobyt są zbyt rygorystyczne dla gmin oraz dla beneficjentów tej formy pomocy. Zdaniem NIK, ustalenie obiektywnej przyczyny tego stanu, wymaga szczegółowej analizy sytuacji w poszczególnych gminach i ośrodkach pomocy społecznej. W ocenie NIK, powyższą analizę powinien przeprowadzić niezależny ośrodek naukowo-badawczy, zajmujący się problematyką polityki społecznej, np. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych przy MPiPS. Dopiero wyniki tej analizy mogłyby posłużyć za punkt wyjścia do opracowania nowej strategii dotyczącej domów pomocy społecznej, w tym rozważenia koncepcji dps w kontekście rozwoju partnerstwa prywatno-publicznego. 4. W 10 na 14 skontrolowanych urzędach wojewódzkich nie objęto kontrolą wszystkich domów pomocy społecznej. Tym samym wojewodowie pozbawili się możliwości sprawowania nadzoru nad realizacją programów naprawczych w tych domach. 5. Wojewodowie nie posiadali również wiedzy odnośnie liczby podmiotów gospodarczych prowadzących na ich terenie komercyjną działalność opiekuńczą. W wyniku informacji zebranych przez kontrolerów NIK stwierdzono działalność 222 komercyjnych dps bez zezwolenia na ich prowadzenie. Z kolei kontrole przeprowadzone w 15 komercyjnych dps, na zlecenie NIK, przez pracowników urzędów wojewódzkich oraz SANEPID, ujawniły nieprawidłowości polegające na braku zapewnienia mieszkańcom świadczenia usług na poziomie obowiązujących standardów, niewłaściwego stanu sanitarnego budynków oraz niewłaściwego sposobu żywienia. W jednym przypadku urząd wojewódzki złożył wniosek o wykreślenie podmiotu z ewidencji działalności gospodarczej oraz powiadomił prokuraturę o popełnieniu przestępstwa przez właściciela placówki. Ponadto powiatowy inspektor sanitarny, ze względu na zły stan sanitarny zaplecza kuchennego, wydał decyzję wstrzymującą prowadzenie żywienia zbiorowego w jednym z domów.