Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania parków narodowych

W Polsce funkcjonują 22 parki narodowe. Ich ilość i powierzchnia systematycznie rośnie. W okresie ostatniego 20-lecia powierzchnia parków wzrosła 2,5-krotnie z ca 0,4% powierzchni kraju i 14 parków w 1980 r. do ca 1% i 22 parków w 2000 r. Parki narodowe w Polsce wyróżnia ich leśny charakter, ponieważ 63% ich powierzchni zajmują lasy. Grunty rolne stanowią 14%, wody 7%, a pozostałą powierzchnię – 16% zajmują nieużytki, szlaki komunikacyjne, grunty pod zabudowę itp. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę funkcjonowania parków narodowych w latach 1997 – I połowa 2000 . Kontrolą objęto wszystkie parki narodowe, Krajowy Zarząd Parków Narodowych i Ministerstwo Środowiska. Ocenie podlegały: wypełnianie przez parki narodowe podstawowych funkcji ochrony przyrody, naukowo-badawczej, kulturowo-historycznej i turystycznej, gospodarowanie przydzielonymi środkami finansowymi, a także realizacja wniosków z poprzednich kontroli NIK. W okresie obowiązywania ustawy ochrony przyrody parki narodowe powoływane były bez uprzedniego ustalenia krajowej strategii ochrony przyrody, podstawowego dokumentu w polityce i praktyce ochrony przyrody, a zakres ochrony nie był określany w momencie ich tworzenia. Niedostateczne było tempo opracowywania i zatwierdzania planów ochrony parków. Połowa parków nie posiadała zatwierdzonych planów ochrony przyrody. Z liczby parków nie posiadających planów zwraca uwagę fakt przedłużającego się terminu zatwierdzenia planu dla Tatrzańskiego PN (od 2 listopada 1999 r.), a także niskie zaawansowanie prac w Białowieskim PN (ok. 24%) i Słowińskim PN (ok. 9%). Kontrola wykazała niepełną realizację przez parki narodowe ich podstawowych funkcji: ochrony przyrody, naukowo-badawczej, kulturowo-historycznej i turystycznej. Realizacja funkcji ochrony przyrody była szczególnie utrudniona w 5 parkach nowoutworzonych (Biebrzańskim, Gór Stołowych, Magurskim, Borów Tucholskich i Narwiańskim), a także w 3 parkach (Babiogórskim, Białowieskim i Bieszczadzkim), których powierzchnię znacznie powiększono, a dla których zakres ochrony nie był określony. W ochronie ekosystemów leśnych niektórych parków stwierdzono przypadki zmniejszenia lub zaniechania zabiegów pielęgnacyjnych i hodowlanych, przy jednoczesnym zwiększeniu pozyskania drewna w ramach cięć rębnych. Nie uregulowano zagadnień ochrony zwierząt w ramach uzgodnień dwustronnych z Białorusią (ochrona wilka i żubra) i Słowacją (ochrona wilka, rysia i niedźwiedzia). Wobec notowanego od kilku lat spadku populacji kozic w Tatrzańskim PN dopiero w 1999 r. podjęto wspólnie ze Słowacją działania w celu ratowania tej populacji. Niedostateczne było przygotowanie parków do prowadzenia badań naukowych i działalności dydaktycznej. 1/3 parków nie posiada pracowni naukowych i nie prowadzi własnych badań. W pozostałych parkach tematyka realizowanych prac nie uwzględniała struktury i charakterystyki ekosystemów. Tylko co piąta praca dotyczyła leśnictwa i przyrody, w sytuacji gdy ok. 63% powierzchni stanowią lasy. Utrudnieniem w realizacji i działalności dydaktycznej jest szczupłość bazy edukacyjnej. 2/3 parków nie posiada ośrodków edukacji, informacji i dydaktyki, a w 9 parkach nadal brak jest muzeum przyrodniczego. Nie w pełni przejęto obsługę ruchu turystycznego, a stopień przygotowania parków do tej działalności był zróżnicowany. W części parków (Babiogórskim, Biebrzańskim, Magurskim i Wolińskim PN) stwierdzono ubogą infrastrukturę i ograniczoną obsługę ruchu turystycznego, a także niewłaściwe oznakowanie miejsc do obserwacji, nie odnawiane i nieuporządkowane szlaki turystyczne. Miały też miejsce przypadki nie pobierania opłat za udostępnianie obiektów i urządzeń infrastruktury (bezpłatne noclegi w Białowieskim PN). Niewystarczające było wypełnianie przez parki narodowe funkcji kulturowo-historycznej. Działania w tym zakresie podjęto tylko w połowie parków (posiadających plany ochrony). Realizacja tych zadań była w fazie początkowej. Pozytywną działalność wykazano w Magurskim PN (objęcie ochroną obiektów kultury łemkowskiej, a także odtwarzanie ich historii) i Wielkopolskim PN. Niedostateczne było finansowe zabezpieczenie statutowej działalności parków. W okresie 1997 – 2000 realne środki finansowe przeznaczone w ustawach budżetowych na parki narodowe corocznie malały, z 95% w 1998 roku do 82% w 2000 r. Największy – 6 - krotny spadek miał miejsce w wydatkach inwestycyjnych, przy niedokończonych budowach ośrodków dydaktycznych i muzealnych. Kontrola wykazała nieprawidłowości w gospodarowaniu i efektywnym wykorzystaniu środków finansowych. Nie określono priorytetów dla racjonalnego ich wykorzystania. Inwestycje rozpoczynano bez oceny ekonomicznej, bez zapewnienia środków inwestycyjnych przy niepełnej dokumentacji, a także bez pozwolenia na budowę. Nieprawidłowości w gospodarowaniu publicznymi środkami finansowymi stwarzały pola i możliwości działań korupcyjnych, w wydatkach finansowych poniesionych na opracowanie planów ochrony w gospodarce drewnem (zaniżanie cen sprzedaży i nie egzekwowanie należności) w redukcji zwierzyny i w gospodarce zasobami mieszkaniowymi (nie przestrzeganie zasad i trybu przyznawania i zwalniania mieszkań służbowych). Kontrola wykazała brak wieloletniej strategii porządkowania stosunków własnościowych gruntów w parkach narodowych. Dotychczasowe tempo podejmowanych działań w zakresie wykupu gruntów, wymiany i zamiany nie rokuje szybkiego uporządkowania tego problemu. Stwierdzono przypadki niezadowalającej współpracy z organami samorządu terytorialnego. Płaszczyzną konfliktów były i są ograniczone prawa własności gruntów, a także brak korzyści ekonomicznych możliwych do uzyskania z faktu istnienia lub tworzenia parku narodowego. Problemy wynikają z zakazów dotyczących sposobu zagospodarowania, zmiany przeznaczenia gruntów w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, możliwości inwestycji i budownictwa, głównie rekreacyjnego. Niepełna była realizacja wniosków z poprzednich kontroli NIK. W szczególności dotyczących: ustalenia krajowej strategii ochrony przyrody, objęcia pełną ochroną zwierząt w kompleksach przygranicznych Puszczy Białowieskiej, zatwierdzania rocznych planów gospodarczych parków narodowych, a także skuteczności kontroli działalności parków narodowych i funkcjonujących przy nich gospodarstw pomocniczych. Kontrola potwierdziła potrzebę nowelizacji przepisów ustawy ochrony przyrody prowadzonej w Sejmie RP w 2000 r. Znowelizowana ustawa obowiązuje od 2 lutego 2001 r.