Informacja o wynikach kontroli gospodarowania środkami publicznymi wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej

Celem kontroli Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej było zbadanie i ocena gospodarowania środkami publicznymi w sferze ochrony środowiska po wprowadzeniu z dniem 1 stycznia 1999 r. reformy ustrojowej państwa, stopnia przygotowania urzędów marszałkowskich oraz organów statutowych funduszy wojewódzkich do wykonywania zadań w nowym układzie administracyjnym kraju oraz prawidłowość wykorzystania środków publicznych na przedsięwzięcia w zakresie ochrony środowiska i ocena uzyskanych efektów ekologicznych. Kontrolę przeprowadzono w 32 jednostkach, tj. we wszystkich urzędach marszałkowskich i funduszach wojewódzkich. Badaniem objęto okres od 1 stycznia do 31 grudnia 1999 r. Przeprowadzona kontrola wykazała istotne nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej w nowych strukturach organizacyjnych, wprowadzonych reformą administracji publicznej. Z ustaleń kontroli wynika, że w pierwszych miesiącach roku 1999 organy samorządowe województw nie były wystarczająco przygotowane organizacyjnie do wypełniania zadań związanych z ustalaniem należności z tytułu opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska, pozyskiwaniem środków funduszy oraz ich redystrybucją. Redystrybucję wpływów z tytułu opłat prowadzono z opóźnieniem, nie przekazywano funduszom pełnych należnych kwot, czym wszystkie zarządy województw naruszyły przepis art. 87b ust. 4 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska, np. w województwie kujawsko – pomorskim pierwszą należną wpłatę za styczeń 1999 r. przekazano dopiero w kwietniu 1999 r. Wzrastały zobowiązania wobec funduszy sięgające od 23 % do 30 % wpływów. Niewystarczająco prowadzone były działania egzekucyjne wobec podmiotów zalegających z opłatami. W wyniku podjętych działań egzekucyjnych wpłynęło zaledwie 13 % zaległych opłat za korzystanie ze środowiska. Przedłużający się proces scalania funduszy wojewódzkich spowodował opóźnienia w realizacji ich ustawowych celów. Plany finansowe sporządzane były w oparciu o nierzetelne szacunki wpływów, bez szczegółowości wymaganej ustawą o ochronie i kształtowaniu środowiska i były zmieniane w ciągu roku w dostosowaniu do rzeczywistego ich wykonania. Rozpatrywanie wniosków o pomoc funduszy i zawieranie umów o przyznaniu dotacji i pożyczek odbywało się dopiero w III i IV kwartale roku 1999. Działania powyższe nie sprzyjały rozwiązywaniu problemów ochrony środowiska w skali wojewódzkiej. Dochody z tytułu opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i kar za naruszenie wymagań ochrony środowiska w roku 1999 były niższe o 25,8 % od realnie uzyskanych w roku 1998. Koszty utrzymania rad nadzorczych i biur zarządów zmniejszyły się tylko o 20,8 %, przy czym wynagrodzenia rad nadzorczych i zarządów funduszy, zdaniem NIK były zbyt wygórowane i nie znajdowały uzasadnienia w zakresie realizowanych zadań. Np. wynagrodzenia miesięczne prezesów zarządów funduszy kształtowały się od 2,5 do 7-mio krotnej średniej płacy w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat z zysku, wiceprezesów zarządów od 2,2 do 6-cio krotnej płacy, a Zarząd Województwa w Łodzi indywidualnie ustalił wynagrodzenia członkom Zarządu Wojewódzkiego Funduszu naruszając tym samym przepis art. 88e ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska. Wzrosły o 59,0 % wydatki na cele kapitałowe, tj. lokaty pieniężne o 96,4 %, papiery wartościowe Skarbu Państwa o 62,8 %, a akcje spółek prawa handlowego o 21,9 %, co w strukturze zrealizowanych wydatków stanowiło aż 60,6 %. Ustalono m.in., że WFOŚiGW w Białymstoku zakupił obligacje za kwotę 5.500 tys.zł bez zgody rady nadzorczej a WFOŚiGW w Opolu ulokował w banku na okres 3 miesięczny kwotę 4.000 tys.zł w sytuacji niedoboru środków na pomoc w finansowaniu przedsięwzięć ochrony środowiska wynoszącego 17.600 tys.zł. Jednocześnie odnotowano realny spadek wypłat z tytułu zawartych do dnia 31 grudnia 1999 r. umów na realizację przedsięwzięć związanych z ochroną środowiska o 13,6 %. Kontrola wydatkowania środków funduszy wojewódzkich wykazała nieprawidłowości w przyznawaniu dotacji oraz umarzaniu pożyczek. Brak było list przedsięwzięć priorytetowych, wystąpiły przypadki dowolności i uznaniowości w przyznawaniu środków finansowych, w tym również na cele nie związane z ochroną środowiska. Z ustaleń NIK wynikało, że łączna kwota nieprawidłowych umów przekroczyła 10.800 tys.zł, z czego na cele nie związane z ochroną środowiska w roku 1999 wydatkowano łącznie 816 tys.zł (w tym m.in. WFOŚiGW w Krakowie wydatkował kwotę 187 tys.zł na prace adaptacyjno – modernizacyjne budynku, WFOŚiGW w Zielonej Górze - kwotę 300 tys.zł na zakup samochodu i prenumeratę czasopism i WFOŚiGW w Poznaniu – 200 tys.zł na zakup sprzętu komputerowego, oprogramowania i sieci komputerowej), a nierzetelne dokumentowanie było przyczyną powstałych nieprawidłowości przy udzielaniu i rozliczaniu pomocy finansowej na kwotę 8.394 tys.zł. Np. WFOŚiGW w Łodzi przyznał pożyczkę w kwocie 5.000 tys.zł na budowę Zakładów Utylizacji Odpadów Poubojowych w Zgierzu, pomimo braku w tym czasie wymaganych umową zabezpieczeń spłaty rat pożyczki, WFOŚiGW w Katowicach rozliczył dotację w kwocie 425,6 tys.zł na budowę ekranów akustycznych w ciągu drogi krajowej nr 1 w Częstochowie mimo nie osiągnięcia zamierzonego efektu ekologicznego, WFOŚiGW w Lublinie zawarł umowę pożyczki na budowę oczyszczalni ścieków w gminie Piszczac i rozliczył ją na kwotę 800 tys.zł pomimo, że przedsięwzięcie nie przyniosło zakładanych efektów ekologicznych. Umorzeń pożyczek na kwotę 1.550 tys.zł dokonano pomimo niedotrzymania umownych terminów spłat rat kapitałowych (1.095 tys.zł), niedotrzymania terminów realizacji zadań (212 tys.zł), wykorzystania środków niezgodnie z warunkami zawartej umowy (40 tys.zł), braku wywiązywania się z obowiązku uiszczania opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska (109 tys.zł), czy sprawdzenia osiągniętych efektów ekologicznych ( 94 tys.zł). Nierzetelne dokumentowanie wykorzystania środków i umarzania pożyczek oraz brak w funduszach odpowiedniej kontroli wewnętrznej, stwarzało obszary zagrożeń do działań korupcjogennych. Kontrola NIK ustaliła nieprawidłowości w gospodarowaniu środkami wojewódzkich funduszy na kwotę 40.420 tys.zł, z czego kwoty wydatkowane z naruszeniem prawa wyniosły 5.800 tys.zł (np. nie przestrzegano przepisów ustawy o zamówienia publiczne oraz zasad udzielania pożyczek), a stwierdzone uszczuplenia w dochodach wynoszące 8.645,8 tys.zł wynikały m.in. z niedostatecznego kontrolowania przez zarządy województw poprawności naliczania opłat wnoszonych przez podmioty gospodarcze oraz egzekwowania ustawowych odsetek za zwłokę w zapłacie. Pozostałe inne nieprawidłowości finansowe wynoszące 25.974,2 tys.zł powstały m.in. w wyniku nieprawidłowego zawierania umów (10.800 tys.zł), pobierania prowizji w wysokości 1 % od przyznanej pożyczki, tytułem kosztów obsługi (WFOŚiGW w Kielcach – 148,3 tys.zł), co zdaniem NIK jest nielegalne w rozumieniu art. 88g ust. 4 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska, odstąpienia przez Radę Nadzorczą od ustalonych przez siebie zasad udzielania i umarzania pożyczek i udzielania dotacji (np. WFOŚiGW w Opolu – 954 tys.zł) oraz przelewania kwot pożyczki na rachunki inwestorów na podstawie faktur za roboty wykonane przed podjęciem przez Radę Nadzorczą uchwały o przyznaniu pożyczki (WFOŚiGW w Krakowie – 338, 6 tys.zł dla Gminy Niepołomice).