NIK o gospodarowaniu odpadami komunalnymi w aglomeracji poznańskiej

Jednym z największych wyzwań współczesnej cywilizacji jest zagospodarowywanie odpadów, wśród których znaczną część stanowią odpady komunalne wytwarzane przez gospodarstwa domowe, małe przedsiębiorstwa i podmioty użyteczności publicznej. Zmiana podejścia do unieszkodliwiania odpadów kładzie nacisk na recykling i kompostowanie, przy maksymalnym zredukowaniu ilości odpadów kierowanych do składowania. Uzupełnieniem metod ponownego wykorzystywania odpadów jest ich kontrolowane spalanie - tzw. przekształcanie termiczne. Umożliwia ono pozyskiwanie w procesie spalania energii elektrycznej i cieplnej. W rozwiniętych krajach Europy kontrolowanemu spalaniu poddaje się od 20 proc. do 50 proc. odpadów komunalnych, podczas gdy w Polsce spalono w 2014 r. jedynie 15,1 proc. tego typu odpadów. Większą część pozostałych odpadów (52,6 proc.) „unieszkodliwiono”  przekazując je na wysypiska.

W Polsce w 2017 r. funkcjonowało sześć spalarni odpadów komunalnych. Dwie inwestycje były w trakcie budowy, a trzy inne pozostawały w fazie planowania.

Spalanie śmieci w Polsce (mapa)

W Poznaniu oraz ośmiu ościennych gminach, od 2013 r. zadania związane z prowadzeniem gospodarki odpadami realizuje Związek Międzygminny „Gospodarka Odpadami Aglomeracji Poznańskiej”. Uczestnikami Związku są gminy: Buk, Czerwonak, Kleszczewo, Kostrzyn, Murowana Goślina, Oborniki, Pobiedziska, Swarzędz oraz Poznań. Poznańska Delegatura Najwyższej Izby Kontroli  sprawdziła sposób utworzenia i wdrażania systemu gospodarowania odpadami, w tym procedury wyboru podmiotów odbierających odpady komunalne oraz sposób sprawowania nadzoru nad realizacją usług.

Izba stwierdza, że Miasto Poznań skutecznie doprowadziło do wybudowania i uruchomienia w 2016 r. jednej z pierwszych działających w Polsce dużej spalarni odpadów komunalnych. Spalarnia (dokładnie „Instalacja Termicznego Przekształcania Frakcji Resztkowej Zmieszanych Odpadów Komunalnych w Poznaniu” (ITPOK), została zrealizowana w innowacyjnej formule partnerstwa publiczno-prywatnego, w której odpowiedzialny za wybudowanie spalarni partner prywatny poniósł większość związanych z tym kosztów oraz został zobowiązany do utrzymywania jej w pełnej sprawności przez 25 lat. Projekt ten został dostrzeżony na arenie międzynarodowej, uzyskując m.in. w 2013 r. wyróżnienie w kategorii najlepszej europejskiej transakcji w sektorze gospodarki odpadami („European Waste Deal of the Year 2013”) oraz tytuł najlepszego pionierskiego projektu PPP na świecie („Best Pathfinder Project 2013 r - Gold Award”).

Instalacja Termicznego Przekształcania Frakcji Resztkowej Zmieszanych Odpadów Komunalnych w Poznaniu źródło: NIK

Instalacja Termicznego Przekształcania Frakcji Resztkowej Zmieszanych Odpadów Komunalnych w Poznaniu (źródło NIK)

W ocenie NIK, Miasto Poznań wyłoniło partnera prywatnego zgodnie z trybem określonym w ustawie Prawo zamówień publicznych oraz zapewniło prawidłowy nadzór nad realizacją zadań, zarówno na etapie budowy spalarni, jak i w fazie jej uruchamiania. Ustalony model partnerstwa publiczno-prywatnego przewidywał, że zapewnienie odpowiedniej ilości odpadów spoczywa na Mieście Poznaniu. Faktyczna ilość niesegregowanych odpadów komunalnych, zebrana z terenu gmin Związku w latach 2014-2016, była niższa o ok. 9 proc. rocznie od prognoz przyjętych na etapie planowania inwestycji. Zdaniem NIK stwarza to ryzyko niezapewnienia w kolejnych latach ilości odpadów odpowiedniej do mocy przerobowej instalacji. Władze Miasta podejmowały działania na rzecz zakontraktowania dodatkowych strumieni odpadów, skutkiem czego w I kwartale 2017 r. ilość ta odpowiadała postanowieniom umowy w sprawie budowy i eksploatacji poznańskiej spalarni.

W poznańskiej ITPOK, podobnie jak w pozostałych spalarniach odpadów komunalnych w Polsce, wykorzystuje się technologię tzw. spalania odpadów na ruszcie. Metoda ta, uznawana za w pełni sprawdzoną i niezawodną znalazła zastosowanie w blisko 90 proc. instalacji zlokalizowanych w Europie.

Według informacji Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska, poznańska spalarnia działała zgodnie z warunkami określonymi w pozwoleniu na jej eksploatację, zachowując przy tym normy emisji niebezpiecznych gazów i pyłów. Przed spalarnią zainstalowano elektroniczny ekran na którym  prezentowane są wyniki ciągłego monitoringu substancji szkodliwych powstających w procesie spalania. Należy podkreślić, że uruchomienie poznańskiej spalarni, jako jednej z sześciu działających w Polsce, ale jedynej zrealizowanej w formule partnerstwa publiczno-prywatnego, w 2016 r. przyczyniło się do wyeliminowania  zjawiska składowania odpadów komunalnych pochodzących z gmin objętych działaniem Związku Międzygminnego aglomeracji poznańskiej.

Masy zmieszanych odpadów komunalnych oraz pozostałości  z ich sortowania przekazane na składowiska w latach 2013-2016 Źródło: NIK

Z ustaleń dokonanych w zakresie działalności Związku Międzygminnego aglomeracji poznańskiej wynika, że w początkowym okresie swojej działalności (lata 2013-2014) Związek nieprawidłowo realizował część z zadań, do których został powołany. Najpoważniejsze okazały się błędy formalne w statucie Związku. W konsekwencji późno uchwalono akty prawa miejscowego regulujące zasady gospodarki odpadami na obszarze Związku, co spowodowało nieprzeprowadzenie przetargów na odbiór odpadów w zakładanym terminie. W efekcie tego, w początkowym okresie zlecano większość tych usług w trybie z wolnej ręki. Niezastosowanie w latach 2013-2014 konkurencyjnego trybu zlecania odbioru odpadów spowodowało wzrost kosztów funkcjonowania systemu, znacząco przekraczając wysokość przychodów z opłat pobieranych od mieszkańców.

Ustalenia NIK wskazują, że tylko w 2014 r. koszty te były aż o 40 proc. wyższe niż poniesione w 2015 i 2016 r., tj. wtedy gdy zadania realizowały już wyłącznie podmioty wyłonione w drodze przetargów. Wysokie koszty funkcjonowania systemu, znajdujące odzwierciedlenie zarówno w postaci płatności za odbiór jak i za zagospodarowanie odpadów, były główną przyczyną poniesienia przez Związek straty bilansowej za 2013 r. i 2014 r.

Pomimo tego, że w 2013 r. Związek wdrożył system selektywnej zbiórki odpadów zapewniający osiąganie wymaganych poziomów recyklingu (czyli ponownego wykorzystania), to mechanizm zagospodarowywania odpadów komunalnych w 2014 r. był nadal niewydajny. Nie udało się bowiem ograniczyć masy odpadów przekazywanych do składowania. W 2014 r. przekroczony został o 24 proc. dopuszczalny, wynoszący 50 proc. poziom składowanych odpadów ulegających biodegradacji. Było to przyczyną nałożenia na Związek przez Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska kary w wysokości aż 3,1 mln zł (do czasu zakończenia kontroli kara nie była prawomocna).

Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła niezgodną z ustawą z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach praktykę przekazywania przez Związek części odpadów do instalacji zastępczych (składowisk odpadów), zamiast do Regionalnej Instalacji Przetwarzania Odpadów Komunalnych. NIK uznała za nieprawidłowe działanie Związku, polegające na zaakceptowaniu w 2014 r. nieprawidłowego rozliczenia ilości odpadów zleconych do zagospodarowania w 2013 r. Ustalono bowiem, że Związek wypłacił spółce zagospodarowującej odpady nienależne wynagrodzenie w kwocie 286 tys. zł (netto). Dotyczyło ono gotowości  przyjęcia niedostarczonych odpadów o masie 4,4 tys. ton, podczas gdy  te odpady znajdowały się już na terenie instalacji, a Związek, zapłacił Spółce za ich zagospodarowanie wcześniej.

Materiały audiowizualne dla radia, TV i portali internetowych >>

Informacje o artykule

Data utworzenia:
08 grudnia 2017 06:44
Data publikacji:
08 grudnia 2017 06:44
Wprowadził/a:
Andrzej Gaładyk
Data ostatniej zmiany:
08 grudnia 2017 09:25
Ostatnio zmieniał/a:
Andrzej Gaładyk

Przeczytaj treść ponownie