Informacja o wynikach kontroli wykorzystania środków publicznych na rozwój rynków hurtowych i giełd rolnych

Tworzenie rynków hurtowych i giełd rolnych w Polsce znajduje się w fazie organizacji. Pierwszą inwestycją, przy dofinansowaniu ze środków pomocowych rządu Konfederacji Szwajcarskiej, było wybudowanie infrastruktury dla Wielkopolskiej Giełdy Rolno-Ogrodniczej S.A. w Poznaniu. Dotychczas utworzono 33 podmioty tworzące rynki hurtowe i giełdy rolne w formie spółek akcyjnych lub z ograniczoną odpowiedzialnością. Ich akcjonariuszami są m. in. różne podmioty gospodarcze, banki obsługujące gospodarkę żywnościową, zakłady ubezpieczeń, producenci rolni, organizacje społeczno-zawodowe rolników, a głównie Agencja Rynku Rolnego, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Łączna wartość środków publicznych wniesionych do spółek prawa handlowego na utworzenie rynków hurtowych i giełd rolnych oraz do Arrtransu sp. z o.o. i Fundacji na Rzecz Giełdy Zbożowo-Paszowej wyniosła na 30 września 1998 r. 149.806,1 tys. zł. Skontrolowanym przez Najwyższą Izbę Kontroli 22 spółkom tworzącym rynki hurtowe i giełdy rolne (kontrolą objęto lata 1996-1997 oraz trzy kwartały 1998 r.) przyznano ze środków publicznych pomoc w łącznej wysokości 127.689,7 tys. zł. Spośród nich 7 spółek (31,8%) zakończyło I etap budowy infrastruktury rynkowej (tj. wybudowało hale i wiaty targowe, magazyny, obiekty sanitarne, pomieszczenia biurowe itp.), a więc przygotowało się do rozpoczęcia działalności gospodarczej. Sześć dalszych spółek było w trakcie realizacji podobnych prac. Według NIK cele, na które przekazano środki publiczne 22 skontrolowanym spółkom, zrealizowało w pełni tylko 5 spółek (22,7%), które uruchomiły już działalność gospodarczą. W pierwszym okresie tej działalności 2 spółki wykazały dodatnią dynamikę wartości obrotów, pozostałe trzy - ujemną. Głównym przedmiotem obrotów handlowych w 4 jednostkach (od 80% do 90%) stanowiły jednak towary z zasobów Agencji Rynku Rolnego, a w minimalnym stopniu towary pochodzące bezpośrednio z gospodarstw rolnych. Izba krytycznie ocenia fakt, że 9 spółek (40,9%) nie osiągnęło w ogóle zakładanych efektów wykorzystania środków publicznych w kwocie 4.338 tys. zł (3,6%) na cele, na które zostały one przyznane, tj. na utworzenie tzw. rynków hurtowych. Środki te zostały bowiem przeznaczone przede wszystkim na bieżące wydatki administracyjne tych spółek, tj. na utrzymanie ich zarządów, rad nadzorczych, wynajęcie lokali biurowych, zakup samochodów itp. W ocenie NIK Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej nie posiadało w badanym okresie stabilnych koncepcji budowy rynków hurtowych i giełd rolnych. Od 1994 r. do końca 1998 r., a więc przez 5 lat, MRiGŻ opracowało trzy kolejne wersje programu ich budowy, ale nie podjęło dostatecznych działań aby dostosować liczbę tworzonych podmiotów o charakterze rynków hurtowych i giełd rolnych do możliwości finansowych, organizacyjnych i nadzorczych resortu oraz doprowadzić do powstania programu rządowego. Izba uznała za niewystarczający nadzór ze strony organów reprezentujących w spółkach Skarb Państwa nad realizacją zadań finansowanych ze środków publicznych. Takiego nadzoru nie sprawowało też MRiGŻ. W rezultacie braku owego nadzoru nad wykorzystaniem środków publicznych doszło do ich marnotrawstwa, np. jedna ze spółek nadpłaciła za roboty budowlane i odwadniające ok. 2.213 tys. zł (Białystok). W 7 jednostkach (25,9%) kontrola ujawniła uchybienia i zaniedbania o znacznych skutkach finansowych. Na przykład Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie wyegzekwowała od Warszawskiej Giełdy Towarowej S.A. spłaty wymagalnych rat pożyczki udzielonej w 1995 r. w wysokości 3,5 mln zł W wyniku realizacji wniosku pokontrolnego NIK odzyskano od WGT S.A. 2.189.646 zł. W Łużyckim Centrum Hurtu Rolnego S.A. stwierdzono niegospodarne wydatki w kwocie 3.902.900 zł. Polegały one na zakupieniu udziałów w innym podmiocie gospodarczym, którego upadłość ogłoszono wkrótce po tej transakcji, a zatem nikłe są szanse odzyskania wyłożonych pieniędzy. Zdaniem NIK w celu poprawy efektywności wykorzystania środków publicznych przez rynki hurtowe i giełdy rolne niezbędne jest m.in. stworzenie przez Ministra RiGŻ wspólnie z Ministrem Finansów oraz agencjami rządowymi (ARR, ARiMR oraz AWRSP) niezbędnych warunków organizacyjnych i finansowych, prowadzących do realizacji nowej koncepcji budowy i rozwoju rynków hurtowych i giełd rolnych wg. programu rządowego. Minister RiGŻ powinien też prowadzić analizę przebiegu budowy rynków hurtowych i giełd rolnych finansowanych m.in. ze środków publicznych i regulować przepływ tych środków w sposób zapewniający prawidłowe wykorzystanie udzielonej pomocy finansowej.