Informacja o wynikach kontroli wykorzystania funduszy przedakcesyjnych Phare na programy dotyczące promocji zatrudnienia

1. Celem programów „Rozwój Zasobów Ludzkich” Phare 2000 i Phare 2001 finansowanych z funduszy przedakcesyjnych i środków budżetowych było objęcie szkoleniem i doradztwem biznesowym ponad 75 tys. osób. Program obejmował m.in. przeszkolenie 37 tys. osób bezrobotnych i zagrożonych bezrobociem, w wyniku czego 12,7 tys. osób (30 %) powinno znaleźć zatrudnienie natomiast ponad 4,3 tys. osób (10 %) - rozpocząć działalność gospodarczą. Ponadto objęcie programem szkoleniowym i doradczym ponad 24,5 tys. kierowników i pracowników małych i średnich przedsiębiorstw miało pomóc w rozwoju firm i stabilizacji kadr pracowniczych. Na sfinansowanie tych zadań przewidziano ze środków publicznych 71,4 mln EUR, z czego na środki Phare przypadało 75 %. Jak wynika z ustaleń kontroli, w latach 2003-2004 zrealizowane zostały szkolenia i sesje doradztwa biznesowego dla 78 tys. osób, w tym dla 37,3 tysięcy osób bezrobotnych i zagrożonych bezrobociem oraz 30,8 tys. pracowników przedsiębiorstw. Na realizację tych zadań do dnia 31 grudnia 2004 r. wydatkowano 58.602 tys. EUR (tj.82 % planu), w tym na projekty Phare 2000 RZL – 28.196 tys. zł (92 %) i Phare 2001 RZL – 30.406 tys. zł (74,5 %). : Pomimo zrealizowania zadań szkoleniowych i doradczych nie osiągnięto zakładanych celów efektywnościowych, bowiem spośród osób które uczestniczyły w programie pracę znalazło 6.508 osób, tj. 17,6 % a działalność gospodarczą rozpoczęło 570 osób, tj. 5,4 %. Ponowne badania aktywności zawodowej osób, które ukończyły program Phare 2000 RZL przeprowadzone po upływie 12 miesięcy, wykazały, iż wskaźnik zatrudnienia wzrósł do prawie 40 %, jednakże jedynie co drugi badany wykazał związek uzyskanego zatrudnienia z odbytym szkoleniem. Wykonawcy nie podjęli także ściślejszej współpracy z pracodawcami i powiatowymi urzędami pracy, co uniemożliwiło wykorzystanie posiadanych przez nich zasobów informacji o rynku pracy, a także wypracowanych zasad współdziałania z pracodawcami w zakresie realizacji szkoleń realizowanych np. szkoleń opartych o „umowy szkoleniowe”. W efekcie dobór uczestników szkoleń był nietrafny, skład grup szkoleniowych ulegał częstym zmianom a absencja sięgała 20 %. Znaczący wpływ na wyniki szkoleń miało nieprzeprowadzenie badań własnych rynku pracy i oparcie analiz dotyczących zapotrzebowania na nowe kadry pracownicze wyłącznie o ogólną statystykę publiczną, w rezultacie czego programy szkoleń nie były dostosowane do specyficznych wymogów lokalnych rynków pracy. 2. Rozwiązania organizacyjne skontrolowanych projektów były konsekwencją treści memorandów finansowych zawartych pomiędzy Rządem Polskim i Przedstawicielstwem Komisji Europejskiej. W powyższych dokumentach przyjęto m.in. ustalenie, że minimalna wartość jednostkowej umowy musi wynosić 2 mln EUR a do przetargu mogą być dopuszczone tylko te firmy, które udokumentują roczne obroty stanowiące od 100 % do 240 % wartości zamówienia. Ograniczyło to zdecydowanie udział w przetargach polskich firm szkoleniowych, które mimo posiadania kadry i doświadczenia w realizacji projektów szkoleniowych - nie dysponowały wystarczającym potencjałem finansowym. Polski rynek nie wykształcił jeszcze form konsolidacji przedsiębiorstw w celu przeprowadzenia wspólnych przedsięwzięć na podstawie przetargów. Na 35 rozstrzygniętych przetargów, tylko 4 kontrakty przypadły firmom polskim. Miało to znaczący wpływ na koszty szkoleń. Podwykonawcami były w większości podmioty polskie działające na podstawie odrębnych umów zawartych z liderami zagranicznymi, którzy wygrali przetargi. Przeciętny koszt szkolenia 1 osoby w Phare 2000 RZL wyniósł przeciętnie 925 EUR i był czterokrotnie wyższy od kosztów porównywalnych szkoleń organizowanych przez urzędy pracy. Bezpośrednie koszty szkoleń realizowanych w większości przez polskich podwykonawców stanowiły od 40 % do 60 % kosztów całkowitych – pozostałe, to wydatki administracyjne oraz zysk wykonawcy. Dla porównania wydatki Funduszu Pracy na szkolenia i przekwalifikowania bezrobotnych w 2003 roku wyniosły 109,2 mln zł; szkoleniami objęto ponad 134 tys. osób; jednostkowy koszt uczestnictwa – 813 zł a koszt ponownego zatrudnienia wyniósł nieco ponad 2 tys. zł (iloraz kwoty wydatków na szkolenia i liczby osób, które po zakończeniu znalazły zatrudnienie). W 2004 roku przeciętny Koszt uczestnictwa wyniósł 1008 zł a koszt ponownego zatrudnienia ok. 2,5 tys. zł. Nierzetelne i niegospodarne, zdaniem NIK, było nieokreślenie w umowach z wykonawcami postanowień dotyczących sankcji (np. kar pieniężnych) za nierzetelne wykonanie zadań oraz nieosiągnięcie celów określonych w umowach. W efekcie, przy osiągnięciu 60 % planowanej efektywności wypłacono wykonawcom prawie 100 % kwot przewidzianych w kontrakcie. NIK ocenia jako niecelowe i niegospodarne (choć zgodne z procedurami DIS) zawarcie w umowach postanowienia o udzieleniu wykonawcom zaliczek do wysokości 60% prognozy 12 miesięcznych przepływów gotówkowych oraz nie określeniu terminów rozliczenia. W efekcie – na 16 udzielonych zaliczek w ramach Phare 2000 RZL – 10 wykonawców rozliczyło je dopiero wraz z raportem końcowym, otrzymując w międzyczasie kolejne płatności częściowe. Zdaniem NIK, przyjęty system zaliczkowania wymusił nieuzasadnione kredytowanie wykonawców w zakresie realizacji kontrkatów. 3. Wyniki kontroli upoważniały do przedstawienia następujących wniosków: 1) Realizując kolejne przetargi na programy współfinansowane ze środków Unii Europejskiej należy w Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia określać istotne dla stron postanowienia dotyczące warunków realizacji oraz zapłaty za wykonane usługi, zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy prawo zamówień publicznych. 2) Przygotowanie programów szkoleniowych poprzedzać badaniami i analizami rynku pracy przeprowadzanymi przez podmioty niezależne od wykonawców w oparciu o sprawdzone w praktyce metody badawcze. 3) W umowach podpisywanych z wykonawcami obowiązkowo zamieszczać postanowienia chroniące interes zamawiającego oraz postanowienia, umożliwiające ocenę wykonania postanowień umowy, sankcje za niewykonanie przedmiotu umowy a także uzależnienie wypłaty rat od realizacji ustalonego etapu przedmiotu umowy.