Informacja o wynikach kontroli kierunków organizacji importu gazu do Polski

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła w okresie od maja do lipca 2001 r. kontrolę kierunków organizacji importu gazu ziemnego do Polski. Celem kontroli była ocena działań administracji rządowej oraz podmiotów gospodarczych zajmujących się zaopatrzeniem Polski w gaz ziemny w zakresie dostaw gazu z importu oraz dywersyfikacji kierunków zakupu gazu. Kontrola została przeprowadzona w Ministerstwie Gospodarki oraz Polskim Górnictwie Naftowym i Gazownictwie SA w Warszawie. Działania skontrolowanych jednostek, zmierzające do dywersyfikacji źródeł importu gazu ziemnego do Polski, były celowe oraz zgodne zarówno z wcześniejszymi wnioskami Najwyższej Izby Kontroli, jak też Założeniami polityki energetycznej Polski do 2020 r. i harmonogramem zróżnicowania krajów pochodzenia gazu importowanego, przyjętym przez Radę Ministrów w rozporządzeniu z dnia 24 października 2000 r. w sprawie minimalnego poziomu dywersyfikacji dostaw gazu z zagranicy. W ww. Założeniach zdefiniowano dywersyfikację źródeł importu jako bezpośrednie infrastrukturalne połączenie z przynajmniej dwoma zagranicznymi złożami gazu ziemnego za pomocą rurociągów przesyłowych przekraczających granice państwa. Określono także sposób osiągnięcia tego celu poprzez zawarcie “długoterminowego kontraktu na dostawy do Polski ok. 5 mld m3 gazu rocznie, bezpośrednim połączeniem ze złożem eksportera, począwszy od 2005 r.”. Natomiast w rozporządzeniu Rady Ministrów maksymalny udział gazu importowanego z jednego kraju pochodzenia, w stosunku do całkowitej wielkości gazu importowanego w danym roku, został określony jako nie wyższy niż: 88% w latach 2001-2002, 78% w latach 2003-2004, 72% w latach 2005-2009, 70% w latach 2010-2014, 59% w latach 2015-2018 oraz 49% w latach 2019-2020. Powyższe parytety nie miały zastosowania do gazu wydobywanego w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Z celami określonymi w wymienionych dokumentach zgodne było podpisanie w lipcu 2001 r. umowy na dostawy gazu z Danii, jak i realizacja Wspólnej Deklaracji Premiera Polski i Premiera Norwegii z 3 lipca 2000 r. dotyczącej przyszłego długoterminowego kontraktu na dostawy, bezpośrednim gazociągiem, ok. 5 mld m3 gazu rocznie. Dalszą konsekwencją tego była rezygnacja z kontynuowania działań nie prowadzących do zagwarantowania zagranicznych dostaw gazu bezpośrednio ze złóż eksportera, tj. rozmów w sprawie zakupu gazu w Holandii oraz uczestnictwa PGNiG S.A. w budowie gazociągu z Bernau (Niemcy) do Szczecina. Stan zaawansowania działań na rzecz uzyskania bezpośredniego dostępu do co najmniej dwóch zagranicznych złóż gazu na dzień zakończenia kontroli był niewystarczający dla dokonania ich pełnej oceny. Należy jednak zauważyć, że umowa z Norwegią na dostawy 5 mld m3 gazu rocznie stanowiłaby wypełnienie programu rządowego w tym zakresie. Dotychczasowe warunki współpracy ze stroną rosyjską w zakresie importu gazu ziemnego grożą powstaniem sytuacji, w której strona polska będzie musiała płacić za gaz niedostarczony ze względu na brak technicznych możliwości jego transportu. Zgodnie z podpisaną w 1996 r. umową na wieloletnie dostawy gazu ze złóż jamalskich, Polska powinna w roku 2010 odbierać 12,5 mld m3 zakontraktowanych na zasadzie “bierz lub płać”. Istotnym problemem importu gazu w perspektywie do 2010 r. jest zapewnienie możliwości fizycznego sprowadzenia do Polski ww. ilości. Dostawy realizowane za pośrednictwem pierwszej nitki tzw. gazociągu jamalskiego zapewniały Polsce możliwość odbioru 2,88 mld m3 rocznie. Docelowa przepustowość 14 mld m3 gazu dla Polski miała być zagwarantowana w gazociągu składającym się z dwóch nitek. Druga nitka powinna zostać uruchomiona w 2001 r., tymczasem do czasu zakończenia kontroli nie zapadła nawet decyzja o rozpoczęciu jej budowy. Przygotowanie przez PGNiG S.A. – w celu wykonania przepisów ustawy Prawo energetyczne o obowiązku utrzymywania zapasów paliw - programu zwiększenia pojemności magazynów gazu do ilości wymaganych rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 24 kwietnia 1998 r. w sprawie wielkości, sposobu gromadzenia oraz kontroli stanu zapasów paliw w przedsiębiorstwach energetycznych zajmujących się wytwarzaniem energii elektrycznej lub ciepła oraz wydobywaniem i dystrybucją paliw gazowych, było działaniem celowym. Jednakże zagrożeniem realizacji programu może okazać się niemożność uzyskania wymaganych środków finansowych Ze względu na niezakończenie podstawowego etapu restrukturyzacji PGNiG S.A. w postaci utworzenia z wydzielonego majątku czterech spółek dystrybucyjnych i jednej poszukiwawczo-produkcyjnej, niemożliwa jest ocena efektywności takiego kierunku przekształceń sektora. Negatywnym zjawiskiem był natomiast fakt niewniesienia przez PGNiG S.A. do nowo powołanych spółek majątku przez sześć miesięcy od ich zawiązania. Struktura udziałowa spółki EuRoPol GAZ S.A., zawiązanej w celu stworzenia systemu gazociągów tranzytowych do przesyłania gazu rosyjskiego przez terytorium Polski, nie odpowiadała warunkom Porozumienia Międzyrządowego z dnia 25 sierpnia 1993 r., zawartego pomiędzy rządami Polski i Federacji Rosyjskiej. Uzasadnione były więc działania zmierzające do przywrócenia określonego w Porozumieniu stanu, według którego obie strony umowy miałyby w spółce po 50% udziałów. Kontrola NIK wskazuje na potrzebę sfinalizowania działań, które umożliwią zdywersyfikowany import gazu według zasad określonych przez Radę Ministrów w Założeniach polityki energetycznej Polski do 2020 r. Dotyczy to w szczególności podjęcia rozmów ze stroną rosyjską w sprawie ustalenia docelowej wielkości i sposobu sprowadzania do kraju zakontraktowanego gazu ziemnego z kierunku rosyjskiego oraz zabezpieczenia dostępu do drugiego źródła importu, w powiązaniu z określeniem aktualnych prognoz zapotrzebowania krajowego na paliwa gazowe. Ponadto w celu zagwarantowania prowadzenia suwerennej polityki państwa w zakresie bezpieczeństwa energetycznego, w odniesieniu do zapotrzebowania na gaz, niezbędne jest: - zapewnienie Skarbowi Państwa wystarczającego wpływu na decyzje o obrocie gazem, w tym w spółkach z udziałem Skarbu Państwa, w stopniu pozwalającym na realizację Założeń polityki energetycznej Polski do 2020 r.; - zapewnienie osiągnięcia pojemności magazynowych gazu odpowiadających wymogom określonym w ustawie Prawo energetyczne, w tym m.in. poprzez wypracowanie zasad finansowania tego przedsięwzięcia. Wyniki wcześniejszych kontroli NIK wykazały, że nie wszystkie zadania w zakresie zaopatrzenia naszego kraju w gaz ziemny, ujęte w dokumencie Założenia polityki energetycznej Polski do 2010 r. zostały zrealizowane. NIK szczególnie krytycznie oceniła: brak wiarygodności prognoz dotyczących krajowego zapotrzebowania na gaz ziemny, niezapewnienie bezpieczeństwa dostaw gazu z importu poprzez dywersyfikację źródeł zakupu, niedostateczne tempo rozbudowy podziemnych zbiorników gazu uniemożliwiające gromadzenie rezerw gazu na poziomie standardów obowiązujących w Unii Europejskiej, a także wzrastający import gazu z jednego kierunku (zawarcie długoletniego kontraktu z dostawca rosyjskim) stwarzający potencjalne przesłanki pogłębiania się uzależnienia Polski od jednego dostawcy, co stoi w sprzeczności z zasadami przyjętymi w Unii Europejskiej. Ustalenia poprzednich kontroli wskazywały na kluczowy problem dywersyfikacji dostaw gazu z importu.