Informacja o wynikach kontroli realizacji ustawy o języku polskim

Kontrola została podjęta z inicjatywy NIK i dotyczyła lat 2001-2003[1]. Objęło nią 77 jednostek, w tym NIK skontrolowała 29 jednostek (Ministerstwo Kultury, MENiS, MSiA, UOKiK, Główny Inspektorat Inspekcji Handlowej, Telewizję Polską S.A., Polskie Radio S.A., Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, 10 urzędów wojewódzkich, 10 wojewódzkich inspektoratów Inspekcji Handlowej oraz Radę Języka Polskiego), a Inspekcja Handlowa działająca na zlecenie NIK - 48 wielkopowierzchniowych placówek handlowych. W informacji wykorzystano opinie zaproponowanych przez Prezydium Rady Języka Polskiego biegłych z zakresu językoznawstwa, działających na zlecenie NIK. Biegli ocenili poprawność językową wybranych przez kontrolerów NIK pism urzędowych, umów z kontrahentami zagranicznymi i projektów aktów normatywnych. NIK pozytywnie ocenia działania podejmowane przez skontrolowane organy administracji rządowej, nadawców publicznych oraz organy kontrolne, związane z realizacją zadań określonych w ustawie o języku polskim. Skontrolowane ministerstwa organizowały imprezy poświęcone szerzeniu wiedzy o języku polskim i jego roli w kulturze oraz upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar. Ponadto Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu podejmowało działania na rzecz promocji języka polskiego za granicą oraz wspierało merytorycznie i finansowo działalność Polonii i Polaków za granicą. Działania te polegały na nauczaniu języka polskiego i innych przedmiotów w języku polskim poza granicami Polski w 12 szkołach i punktach konsultacyjnych, w których uczyło się w roku szkolnym 2000/2001 – 5611 uczniów, a w roku szkolnym 2002/2003 – 6839 uczniów oraz wspieraniu tworzenia katedr języka polskiego na uczelniach w państwach zamieszkania Polonii. W badanym okresie powstało 18 nowych ośrodków nauczania języka polskiego w zagranicznych uczelniach, a liczba lektorów języka polskiego skierowanych do pracy za granicą wzrosła z 72 do 82. W działalności organów administracji rządowej stwierdzono jednakże nieprawidłowości polegające na braku dbałości o poprawne używanie języka polskiego w przygotowywanych dokumentach[2]. 1. W ministerstwach badania poprawności językowej wybranych pism urzędowych (odpowiedzi na wystąpienia posłów na Sejm RP i senatorów RP oraz na skargi skierowane do ministerstw), projektów aktów normatywnych i umów z kontrahentami zagranicznymi wykazały liczne błędy i usterki językowe – ortograficzne i interpunkcyjne, fleksyjne i składniowe, leksykalne i frazeologiczne, stylistyczne, funkcjonalne i redakcyjne. Spośród zbadanych przez biegłych-językoznawców 11 pism urzędowych, zaledwie jeden dokument był poprawny językowo, 8 zawierało błędy i usterki językowe (72,7%), a w dwóch przypadkach język dyskwalifikował dokument istotnie utrudniając zrozumienie treści. Spośród zbadanych przez biegłych 8 projektów aktów normatywnych jeden był poprawny językowo (12,5%), a pozostałe zawierały błędy i usterki językowe. Badania 6 umów z kontrahentami zagranicznymi wykazały, że żadna z umów nie była poprawna językowo, 3 umowy zawierały błędy i usterki językowe, a w pozostałych 3 język dyskwalifikował te dokumenty. 2. W 7 na 10 skontrolowanych urzędów wojewódzkich NIK stwierdziła nieprawidłowości polegające na licznych błędach i usterkach językowych w przygotowanych dokumentach. Spośród zbadanych przez biegłych-językoznawców 68 pism urzędowych, 13 było poprawnych językowo (19,1%), a pozostałe zawierały błędy i usterki językowe. Spośród zbadanych 29 projektów aktów normatywnych 3 były poprawne językowo (10,3%), 24 zawierały błędy i usterki językowe (82,8%), a w dwóch przypadkach język dyskwalifikował dokumenty. Liczne błędy i usterki językowe utrudniały zrozumienie dokumentów. Mimo to w większości skontrolowanych urzędów nie przywiązywano wagi do doskonalenia sprawności językowej pracowników. NIK pozytywnie oceniła nadawców publicznych w zakresie doskonalenia sprawności językowej pracowników oraz upowszechniania wiedzy o języku polskim. 1. W Telewizji Polskiej S.A. działa Komisja ds. Karty Ekranowej oraz komisje ds. ocen nadawanych audycji. W TVP S.A. funkcjonuje Ośrodek Szkolenia – Akademia Telewizyjna, który zajmuje się podnoszeniem kwalifikacji zawodowych pracowników oraz udziela porad dotyczących poprawnego używania języka polskiego. W Polskim Radiu S.A. obowiązuje procedura przyznawania Kart Mikrofonowych. Kierownictwa poszczególnych programów oceniają na bieżąco używanie poprawnego języka polskiego na antenie, a pracownicy Redakcji Językowej sporządzają recenzje nagranych audycji. Doskonaleniu sprawności językowej służy Centrum Szkolenia Polskiego Radia S.A. Corocznie Polskie Radio S.A. organizowało plebiscyt, w którym słuchacze wybierali osobę posługującą się dobrą polszczyzną oraz obejmowało patronatem akcję „Dyktando” i konkurs krasomówczy w Golubiu-Dobrzyniu. 2. Telewizja Polska S. A. i Polskie Radio S. A. emitowały programy i audycje o charakterze popularnym, edukacyjnym i artystycznym upowszechniające wiedzę o języku polskim i jego roli w kulturze. Programy służące ochronie języka polskiego stanowiły ważny element oferty programowej nadawców publicznych. W programach Telewizji Polskiej S.A. (Program TVP 1, Program TVP 2 i Program Satelitarny TV Polonia) oraz w Polskim Radiu S.A. stwierdzono wzrost liczby audycji służących upowszechnianiu wiedzy o języku polskim oraz czasu ich emisji. Według oceny KRRiT, w programie telewizji publicznej brakuje audycji o języku polskim adresowanej do dzieci i młodzieży oraz programów edukacyjnych adresowanych do środowisk polonijnych i do Polaków zamieszkałych za granicą. Z wielu wartościowych audycji zrezygnowano lub ukazują się w zubożonej formie. Najwyższa Izba Kontroli ocenia pozytywnie działalność Głównego Inspektora Inspekcji Handlowej oraz 10 skontrolowanych wojewódzkich inspektoratów Inspekcji Handlowej w zakresie kontroli przestrzegania ustawy o języku polskim w obrocie handlowym. 1. Główny Inspektorat Inspekcji Handlowej inspirował, koordynował i kontrolował zadania wykonywane bezpośrednio przez wojewódzkie inspektoraty Inspekcji Handlowej. Od początku 2001 r. do połowy 2003 r. Inspekcja Handlowa przeprowadziła 70714 kontroli, w tym 39082 (55,3% kontroli ogółem) kontroli obejmujących przestrzeganie ustawy o języku polskim. Kontrole ujawniły 2260 przypadków naruszeń ustawy o języku polskim, polegających m.in. na braku nazwy i opisu towaru w języku polskim oraz braku tłumaczenia na język polski instrukcji obsługi lub sposobu konserwacji. W wyniku kontroli sformułowano 2325 wystąpień pokontrolnych, wystosowano 1805 decyzji i żądań usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. W 1552 przypadkach skierowano wnioski o ukaranie za czyn określony w art. 15 ustawy o języku polskim. W wyniku tych wniosków ukarano 1296 osób, w tym 1254 karą grzywny. 2. Wojewódzcy inspektorzy Inspekcji Handlowej wydali na wnioski organów celnych 169 opinii w sprawach dotyczących wprowadzenia na polski obszar celny towarów bez wymaganych oznaczeń w języku polskim. Przekazano do wiadomości administratora krajowego systemu informowania 11 opinii o produktach niebezpiecznych. Opinie dotyczyły m.in.: zabawek pluszowych i zabawek z tworzyw sztucznych, monitorów komputerowych, wyłączników zegarowych oraz hulajnóg i skuterów z silnikami elektrycznymi. NIK negatywnie ocenia przestrzeganie ustawy o języku polskim przez większość skontrolowanych wielkopowierzchniowych obiektów handlowych, w których stwierdzono istotne, nasilające się nieprawidłowości w używaniu języka polskiego w obrocie handlowym. Badania kontrolne w 40 spośród 48 skontrolowanych wielkopowierzchniowych obiektów handlowych (83,3%) wykazały istotne nieprawidłowości związane z nieprzestrzeganiem ustawy o języku polskim. 1. Kontrolą produktów żywnościowych z importu objęto łącznie we wszystkich grupach asortymentowych 21778 partii towarów o wartości 5902 tys. zł. Prawidłowość oznakowania sprawdzono dla 2475 partii o wartości 552,1 tys. zł. Zakwestionowano 495 partii (20% objętych badaniami kontrolnymi) o wartości 118,3 tys. zł, w tym: 50% partii wyrobów garmażeryjnych, 50% partii wyrobów tytoniowych, 50% partii miodu pszczelego, 49% partii makaronu, 30% partii mrożonych wyrobów kulinarnych, 29% partii mleka i przetworów, 25% partii drobiu i przetworów oraz 24% partii wyrobów cukierniczych. Stwierdzone nieprawidłowości polegały przede wszystkim na braku tłumaczenia na język polski niektórych informacji zawartych w tekście oryginalnym, w tym: nazwy rodzaju środka spożywczego, sposobu przygotowania lub stosowania, warunków przechowywania, napisów poprzedzających datę minimalnej trwałości lub terminu przydatności do spożycia, wszystkich składników występujących w środku spożywczym, właściwości towaru, napisów ostrzegawczych. Stwierdzono także błędy literowe i ortograficzne oraz stawianie polskojęzycznej wersji tekstu na pozycji podrzędnej w stosunku do tekstu obcojęzycznego przez stosowanie mniejszej czcionki. W wyniku kontroli 2881 partii produktów nieżywnościowych z importu (o wartości 2483,7 tys. zł), zakwestionowano 427 partii o wartości 319,5 tys. zł, tj. 14,8%, a w wyniku kontroli 2355 partii towarów produkcji krajowej o wartości 1057,6 tys. zł, zakwestionowano 56 partii (2,4%) o wartości 14,3 tys. zł. Uchybienia polegały m.in. na użyciu obcojęzycznej nazwy produktów i ich właściwości, braku tłumaczenia słowa „ingredients”. 2. Spośród objętych kontrolą 2099 partii produktów żywnościowych krajowych o wartości 356,9 tys. zł zakwestionowano 21 partii (1,0%) o wartości 4,9 tys. zł. Uchybienia polegały na: błędach literowych, użyciu m.in. określeń „light”, „menthol” lub „superslims” na papierosach, podawaniu w języku obcym tabeli kaloryczności, kraju pochodzenia, informacji o walorach kawy. Wyniki kontroli wskazują, że w obrocie handlowym język polski nie ma pozycji równorzędnej z językami obcymi. Określony przez ustawodawcę cel ustawy - ochrona statusu języka polskiego jako języka państwowego oraz narodowego dobra kultury - nie został w pełni osiągnięty. Najwyższa Izba Kontroli uznaje działania Rady Języka Polskiego jako istotne w kształtowaniu poprawności używania języka polskiego. Rada Języka Polskiego m.in. podejmowała uchwały w sprawie zasad ortografii, wydawała opinie i ekspertyzy dotyczące rozstrzygnięcia wątpliwości w zakresie użycia języka polskiego. Wyniki kontroli we wszystkich badanych podmiotach wskazują jednocześnie na potrzebę podjęcia zintensyfikowanych i kompleksowych działań na rzecz tworzenia warunków sprzyjających ochronie języka polskiego, w tym doskonalenia sprawności językowej i dbania o poprawne używanie języka polskiego. Zdaniem NIK istotną przyczyną wystąpienia stwierdzonych nieprawidłowości jest brak w ustawie o języku polskim precyzyjnego określenia, na czym powinna polegać jego ochrona. W tym celu, zdaniem NIK, konieczne jest: 1) rozważenie przez Ministra Kultury wystąpienia do Rady Ministrów z projektem nowelizacji ustawy o języku polskim, polegającej na określeniu zakresu i form aktywnej ochrony i promocji języka polskiego, 2) w celu zwiększenia skuteczności kontroli przestrzegania ustawy o języku polskim w obrocie prawnym, rozważenie przez Prezesa Rady Ministrów nowelizacji rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawie nadania uprawnień inspektorom Inspekcji Handlowej do nakładania grzywien, w kierunku rozszerzenia tych uprawnień. 3) zintensyfikowanie przez Ministra Kultury oraz Ministra Edukacji Narodowej i Sportu działań zmierzających do ochrony języka polskiego, polegającej na szerzeniu wiedzy o języku polskim i jego roli w kulturze oraz upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar, a także przeciwdziałaniu ich zanikowi, m.in. poprzez inicjowanie oraz wspieranie przedsięwzięć społeczności lokalnych oraz jednostek niezaliczonych do sektora finansów publicznych, 4) podjęcie przez organy administracji publicznej działań zmierzających do zwiększenia dbałości o poprawne używanie języka polskiego i doskonalenie umiejętności pracowników w tym zakresie, m.in. poprzez uwzględnienie w szkoleniach zagadnień z zakresu poprawnego redagowania pism urzędowych, aktów prawnych i innych dokumentów. [1] W 1996 r. opracowana została informacja o stosowaniu języka polskiego jako języka państwowego w urzędowaniu podmiotów skontrolowanych przez NIK w latach 1992-1996. Kontrole te ujawniły rażące przykłady opracowywania dokumentów przez urzędy państwowe wyłącznie w językach obcych. Ustalenia tych kontroli w znacznym stopniu przyczyniły się do uchwalenia w 1999 r. ustawy o języku polskim. [2] Staraniem NIK opracowana została przez Przewodniczącego RJP opinia w sprawie najczęściej występujących błędów i usterek językowych w zbadanych pismach urzędowych, aktach normatywnych i umowach z kontrahentami zagranicznymi. Informacje zawarte w opinii mogą być wykorzystane w doskonaleniu sprawności językowej urzędników.