Wykorzystanie przez małe i średnie przedsiębiorstwa pomocy finansowej uzyskanej w ramach programu: „PHARE 2001 Spójność Społeczno Gospodarcza – Rozwój Małych i Średnich Przedsiębiorstw” z Funduszu Dotacji Inwestycyjnych

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę wykorzystania przez małe i średnie przedsiębiorstwa pomocy finansowej uzyskanej w ramach programu: „PHARE 2001 Spójność Społeczno Gospodarcza – Rozwój Małych i Średnich Przedsiębiorstw” z Funduszu Dotacji Inwestycyjnych (FDI). Kontrola została podjęta przez NIK z własnej inicjatywy i obejmowała lata 2003-2005 (do 31 maja 2005 r.). Kontrolą objęto 5 Regionalnych Instytucji Finansujących w województwach: mazowieckim, zachodniopomorskim, kujawsko-pomorskim, wielkopolskim i dolnośląskim oraz 29 beneficjentów, którzy otrzymali dotacje w ramach badanego programu w tych województwach. Przeprowadzono również doraźną kontrolę w Polskiej Agencji Rozwoju Regionalnego w zakresie rozliczenia wykorzystania przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości środków przeznaczonych na pomoc dla małych i średnich przedsiębiorców w ramach programu: „PHARE 2001 Spójność Społeczno Gospodarcza – Rozwój Małych i Średnich Przedsiębiorstw” z Funduszu Dotacji Inwestycyjnych i przekazanych Regionalnym Instytucjom Finansującym. 1. W wyniku przeprowadzonej kontroli Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła realizowanie zadań w zakresie zarządzania Funduszem Dotacji Inwestycyjnych przez Regionalne Instytucje Finansujące (RIF), pomimo niepełnego wykorzystania budżetu programu z przyczyn niezależnych od tych instytucji. Wykonanie programu FDI zakończyło się niewykorzystaniem 12,3 mln euro, tj. 19,2 % limitu krajowego budżetu FDI (64,2 mln euro). Generalną przyczyną niewykorzystania limitu środków były niższe niż planowano koszty kwalifikowane inwestycji, co stwierdzono podczas ostatecznego rozliczania się z beneficjentami oraz rozwiązywanie niezrealizowanych umów. Pomimo zawarcia umów wyczerpujących blisko w 100 % budżet programu (na kwotę 64,12 mln euro), po zakończeniu kontraktowania PARP zidentyfikowała zjawisko rezygnowania przez beneficjentów z realizacji tych umów. Było to spowodowane uruchomieniem programu FDI w ramach PHARE 2002, w którym wysokość dotacji wynosiła do 50 % planowanej wartości inwestycji, podczas gdy FDI 2001 przewidywał dofinansowanie tylko do 25 %. „Uwalnianie” niewykorzystanych środków następowało po ostatecznym terminie przewidzianym na zawieranie umów (30.04.2004 r.) i w związku z tym nie było możliwości ich ponownego zakontraktowania. Niewykorzystane środki pochodzące z rezerwy celowej budżetu państwa zostały zwrócone, a środki pochodzące z Unii Europejskiej w kwocie 9,2 mln euro (75% niewykorzystanych środków FDI), pomimo podjętych działań zostały utracone, tj. zwrócone na rachunek Komisji Europejskiej. Stwierdzone w RIF nieprawidłowości dotyczyły m.in. opóźnień w zawieraniu i rozliczaniu umów o dotacje lub błędów proceduralnych w zakresie oceny wniosków. Pomimo pozytywnej oceny działań RIF w zakresie rozpowszechniania wiedzy o programie, przyjmowania i kwalifikacji wniosków o dotacje kontrola wykazała, że wysoki stopień skomplikowania procedur skutkował licznymi błędami we wnioskach i w rezultacie eliminowaniem znacznej liczby przedsiębiorców starających się o dotacje. Średni wskaźnik wniosków odrzuconych na etapie oceny administracyjnej i kryteriów kwalifikacyjnych tj. ze względów formalnych w stosunku do liczby wszystkich odrzuconych wniosków wyniósł w skontrolowanych RIF-ach 94 % W badanych RIF prawidłowo powołano Komisje Oceniające. Jednakże aż w trzech (na 5) stwierdzono istnienie mechanizmów polegających na tym, że te same osoby dokonywały przyjmowania i oceny wniosków i jednocześnie odpowiadały za kontrolę, rozliczenia i wypłatę dotacji, co tym samym naruszało określony w umowach zawartych z PARP wymóg rozdziału pomiędzy funkcjami kontraktowania i wdrażania. Powyższy mechanizm, jako korupcjogenny, NIK oceniła negatywnie. Stwierdzono, że terminy rozpatrywania wniosków, podpisywania umów z beneficjentami oraz wypłaty środków na rzecz przedsiębiorców nie były dotrzymywane we wszystkich badanych RIF. Opóźnienia w stosunku do 15 dni kalendarzowych od terminu składania wniosków na dokonanie oceny oraz sporządzenie i przesłanie do PARP listy rekomendowanych wniosków wyniosły od kilku do 46 dni. Niedotrzymany został również termin podpisania umowy w ciągu 41 dni od złożenia wniosku. Przyjęcie takiego terminu okazało się nierealne w świetle zaakceptowanej przez PARP możliwości oczekiwania pozytywnie rozpatrzonych wniosków na wolne środki z innych programów lub środki niewykorzystane. Opóźnienia w podpisywaniu umów wynosiły od kilku do kilkuset dni. Wydłużający się czas na zawarcie umowy stanowił jedną z przyczyn rezygnacji niektórych wnioskodawców z zawarcia umowy. Stwierdzono także opóźnienia w realizacji wypłat końcowych, wynoszące od kilku do 150 dni w stosunku do 60-dniowego terminu na realizację wypłat po złożeniu wniosku. W żadnym z powyższych przypadków beneficjenci nie zwracali się o naliczenie i wypłatę należnych z tego tytułu odsetek. Stwierdzone błędy w ocenie wniosków były nieliczne. Między innymi RIF stosowały nieostre kryteria w zakresie dokonywanej oceny, co skutkowało odrzucaniem niektórych wniosków ze względów formalnych (np. brak pieczątki), a w innych przypadkach wzywaniem beneficjentów do złożenia dodatkowych wyjaśnień. Praktykę weryfikowania tylko niektórych wniosków w drodze składania dodatkowych wyjaśnień przez wnioskodawców NIK oceniła negatywnie, jako nieprawidłowość mogącą stymulować mechanizmy korupcjogenne poprzez nierówne traktowanie wnioskodawców ponieważ Komisje Oceniające zwracały się o takie wyjaśnienia i wskaźnik uzyskiwanych wyjaśnień w stosunku do liczby złożonych wniosków wyniósł 5 %. 2. NIK pozytywnie oceniła wykorzystanie przez małych i średnich przedsiębiorców otrzymanych środków dotacji. Na 29 zbadanych małych i średnich przedsiębiorców w 22 przypadkach nie stwierdzono nieprawidłowości. W pozostałych przypadkach stwierdzono pojedyncze nieprawidłowości i uchybienia dotyczące błędów przy sporządzaniu wniosków lub dokonywaniu rozliczeń. Założone efekty programu zostały realizowane. Stwierdzono, że inwestycje zostały zrealizowane w zakresie określonym w umowach i skutkowały w większości przypadków wzrostem obrotów oraz założonym wzrostem zatrudnienia. Na 29 zbadanych przedsiębiorców w 28 przypadkach stwierdzono wzrost przychodów ze sprzedaży towarów lub usług, bądź wzrost obrotów. W 25 przedsiębiorstwach stwierdzono wzrost zatrudnienia.