Informacja o wynikach kontroli działalności administracji rządowej i samorządowej w zakresie funkcjonowania środowiskowej pomocy społecznej

2. Synteza ustaleń kontroli Wyniki kontroli wskazały na występowanie (w badanym okresie) licznych nieprawidłowości w działalności jednostek samorządowych - zobowiązanych do realizacji zadań środowiskowej pomocy społecznej - które rzutowały na efekty pracy w tym zakresie administracji rządowej. 2.1. Działalność administracji rządowej W województwach objętych badaniami kontrolnymi w roku 1996 - z różnych form pomocy społecznej (bez względu na jej rodzaj, formę i źródło finansowania) skorzystało łącznie 200,8 tys. osób, co stanowiło 4,6% ogółu mieszkańców, a w 1997 r. - 192,2 tys. osób, tj. 4,4% (w województwie warszawskim - w roku 1996 - skorzystało 3.7% mieszkańców, a w 1997 r. - 3,4%, w województwie płockim - odpowiednio - 6,5% i 6,1%, w województwie radomskim - odpowiednio - 6,2% i 6,1%, a w województwie siedleckim - 4,6% i 4,7%). W roku 1996 - na różne formy pomocy społecznej wydatkowano 162,9 mln zł, co stanowiło 78,2% zgłoszonych przez t.o.p.s. potrzeb (208,3 mln zł), a w roku 1997 - odpowiednio - 187,5 mln zł, tj. 51,0% (367,4 mln zł). Stwierdzono, że głównymi przyczynami korzystania z pomocy społecznej były: - ubóstwo (w roku 1996 - 45,7 tys. rodzin z terenu 4 województw, a w roku 1997 r. - 47,9 tys. rodzin); - bezrobocie (53,6 tys. rodzin; 50,1 tys. rodzin); - długotrwała choroba (38,4 tys. rodzin; 39 tys. rodzin); - bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzeniu gospodarstwa domowego (40,9 tys. rodzin; 39,6 tys. rodzin); - niepełnosprawność (29 tys. rodzin; 28,2 tys. rodzin); - alkoholizm (16 tys. rodzin w każdym roku). Zadania wojewodów z zakresu pomocy społecznej realizują wojewódzkie zespoły pomocy społecznej działające jako wyodrębnione jednostki budżetowe bezpośrednio podległe wojewodom. Zgodnie z art. 12 ustawy o pomocy społecznej do zadań wojewody należy “sporządzanie bilansu potrzeb i środków w zakresie pomocy społecznej we współpracy z gminami”. W trakcie kontroli ustalono, że wykazywane w bilansach kwoty na realizację zadań zleconych gminom - z zakresu pomocy społecznej nie w pełni odpowiadały - zgłaszanym przez t.o.p.s. - wielkościom potrzeb mieszkańców danego województwa (w województwie warszawskim - w 1996 r. potrzeby środowiskowej pomocy społecznej - rozdział 8612, 8613, 8615, 8617 - zostały zaspokojone w 75%, a w 1997 r. - 101,7%; w województwie płockim - odpowiednio: 80,2% i 68,6%; w województwie radomskim - 78,1% i 91,9%, a w województwie siedleckim - 88,6% i 95,1% - pkt 2.1. str. 23-24). Główną przyczyną tego stanu był fakt, że wojewódzkie zespoły pomocy społecznej nie analizowały wnikliwie “raportów o potrzebach w zakresie pomocy społecznej” sporządzanych przez terenowe ośrodki pomocy społecznej, w następstwie czego liczba osób wykazana w raportach przez te ośrodki - jako potencjalni świadczeniobiorcy - niejednokrotnie różniła się od liczby osób którym udzielono tej pomocy. W toku kontroli nie stwierdzono jednak przypadków nieudzielenia pomocy osobom zakwalifikowanym na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ani też przypadków pobierania świadczeń nienależnych. Ustalono natomiast, że w badanym okresie ośrodki nie wydały wprawdzie żadnej odmownej decyzji w sprawie przyznania świadczeń z pomocy społecznej z powodu braku środków, ale niejednokrotnie dostosowywały wysokość danego świadczenia do możliwości finansowych ośrodka (pkt 2.2. str. 33). Jedynie środki przeznaczone na świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych u osób z zaburzeniami psychicznymi, w jednym z kontrolowanych województw wykorzystane zostały - w kwocie 297,7 tys. zł - niezgodnie z przeznaczeniem; naruszono tym samym dyscyplinę budżetową (art. 57 ust. 1 pkt 5 ustawy Prawo budżetowe) - pkt 2.1. str. 30. Stwierdzono, że w roku 1997 wydatki z budżetu wojewodów na realizację zadań zleconych gminom z zakresu pomocy społecznej wzrosły (w porównaniu z rokiem 1996) średnio o 17%, ale ich udział w wydatkach ogółem w budżecie wojewodów - zmalał średnio o 3% (w województwie warszawskim - wydatki na powyższy cel stanowiły 11,03% wydatków ogółem w roku 1996 i 7,7% - w roku 1997; w województwie płockim - dane te wyniosły odpowiednio - 18,5% i 16,6%; w województwie radomskim - 17,2% i 12,8%, a w województwie siedleckim - 14,5% i 11,6% - pkt 2.1 str. 22). Wyniki kontroli wskazały, że wojewódzkie zespoły pomocy społecznej nie zawsze sprawowały w sposób należyty - nadzór nad wydatkowaniem środków przekazywanych gminom - w ramach dotacji - na realizację zadań zleconych z zakresu pomocy społecznej. W większości przypadków nadzór nad wydatkowaniem środków na zadania zlecone ograniczał się do analizy miesięcznych meldunków, które t.o.p.s. zobowiązane są przesłać do wojewódzkich zespołów pomocy społecznej (są to sprawozdania o wynagrodzeniach - rozdział 8615, o wydatkach budżetowych Rb-28, informacje o wykorzystaniu środków na wypłatę zasiłków...). Wojewódzkie zespoły pomocy społecznej przeprowadzały również bezpośrednio kontrole t.o.p.s., ale liczba kontroli była znikoma w stosunku do liczby ośrodków pomocy społecznej podległych tym zespołom (pkt 2.2. str. 31). 2.2. Działalność administracji samorządowej Zadania z zakresu opieki społecznej (własne - gmin i zlecone - przez administrację rządową) realizowane są przez ośrodki pomocy społecznej (zwane dalej “ośrodkami”) - utworzone w poszczególnych gminach na terenie każdego województwa (w niektórych gminach są one samodzielnymi jednostkami, a w innych - wchodzą w skład struktury organizacyjnej urzędów gmin). W czasie kontroli stwierdzono, że ośrodki wykazywały małą aktywność w rozpoznawaniu potrzeb danego środowiska w zakresie pomocy społecznej. W związku z czym zgłaszane przez nie zapotrzebowania na środki finansowe, niezbędne do realizacji poszczególnych form pomocy (które były podstawą do opracowywania przez wojewódzkie zespoły pomocy społecznej projektów wydatków w skali danego województwa) nie w każdym przypadku odzwierciedlały faktyczne potrzeby tego środowiska (pkt 2.1 str. 25- 26 ). W ocenie Najwyższej Izby Kontroli, jedną z przyczyn niewłaściwego rozpoznania danego środowiska w zakresie pomocy społecznej był niedostateczny - w stosunku do potrzeb jak również nie spełniający wymogów, określonych w ustawie o pomocy społecznej - stan zatrudnienia pracowników socjalnych w ośrodkach pomocy społecznej (wg art. 46 ust. 8 tej ustawy - na 1 pracownika winno przypadać 2 tys. mieszkańców danej gminy - z ustaleń kontroli wynika, że na 1 pracownika socjalnego zatrudnionego w ośrodku przypadało średnio 3.200 osób, a np. w Ośrodku Pomocy Społecznej Dzielnicy Praga-Południe w Gminie Warszawa Centrum - w roku 1996 na 1 pracownika przypadało 4,1 tys. mieszkańców, a w roku 1997 - 3,7 tys. osób - pkt 2.2. str. 37). Stwierdzono również, że wywiady środowiskowe przeprowadzały osoby nie posiadające odpowiednich kwalifikacji, zatrudnione w ośrodkach na stanowisku “aspiranta pracy socjalnej”; było to niezgodne z art. 43 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej - stanowiącym, że “wywiad środowiskowy” przeprowadza pracownik socjalny (spośród analizowanych w toku kontroli wywiadów środowiskowych - 38,8% przeprowadzonych zostało przez “aspirantów” - pkt 2.2. str. 36). Wyniki kontroli wskazały, że ośrodki pomocy społecznej nie zawsze przestrzegały ustawowego terminu przeprowadzania wywiadów środowiskowych, tj. w ciągu 7 dni od daty otrzymania informacji o potrzebie udzielenia pomocy lub zmianie sytuacji życiowej osoby korzystającej z tej pomocy (w 16% badanych spraw - pkt 2.2. str. 34). Nie aktualizowały - co 6 miesięcy - wywiadów środowiskowych (w 74% badanych spraw - pkt 2.2. str. 35-36). Wydawały decyzje administracyjne przyznające określone świadczenia podopiecznym - w terminie dłuższym niż 30 dni od daty zgłoszenia potrzeby udzielenia pomocy społecznej (w 4,2% badanych spraw - pkt 2.2. str. 35). Wyniki kontroli wskazały, że zadanie administracji rządowej zlecone gminom do realizacji, polegające na świadczeniu usług opiekuńczych u osób z zaburzeniami psychicznymi nie było w pełni wykonywane. Świadczyła o tym wysokość środków finansowych określonych w zapotrzebowaniach składanych do wojewodów na ten cel przez terenowe ośrodki pomocy społecznej oraz stopień ich wykorzystania (w województwie warszawskim - w roku 1996 w ogóle nie wydatkowano środków finansowanych na ten cel, mimo iż t.o.p.s. zgłosiły zapotrzebowanie na 3.867 tys. zł, a w roku 1997 - sfinansowano tylko 11,9% zgłoszonych potrzeb; w województwie płockim - na 1996 r. t.o.p.s. nie zgłosiły zapotrzebowania na środki na realizację tego zadania - ale wydatkowały 61,6 tys. zł, a w roku 1997 - sfinansowano 66,4% zgłoszonych potrzeb; w województwie radomskim - na 1996 r. t.o.p.s. nie zgłosiły zapotrzebowania na środki, ale wydatkowały 145 tys. zł; w roku 1997 - sfinansowano 25,6% zgłoszonych potrzeb; w województwie siedleckim - w roku 1996 wydatkowano 3-krotnie więcej środków niż zgłosiły t.o.p.s., a w roku 1997 - sfinansowano 60,7% zgłoszonych potrzeb - pkt 2.1. str. 29). Główną przyczyną powyższego stanu był fakt, że do roku 1995, tj. do czasu, kiedy opieka nad osobami z zaburzeniami psychicznymi należała do zadań własnych gminy - ośrodki pomocy społecznej wykazywały również małą aktywność w rozpoznawaniu środowiska pod kątem tych potrzeb. Dopiero po wejściu w życie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (styczeń 1995 r.), która zagwarantowała gminom dotacje z budżetu wojewodów na realizację tych usług, niektóre ośrodki zintensyfikowały swoją działalność, mającą na celu wydawanie decyzji administracyjnych stanowiących podstawę do przyznawania tego typu świadczeń. W trakcie kontroli stwierdzono jednak, że niektóre ośrodki pomocy społecznej wydatkowały środki otrzymane na realizację tego zadania niezgodnie z ich przeznaczeniem, tj. na inne cele (np. “rozeznanie środowiska”, zakupy rzeczowe, szkolenia) nie mieszczące się w definicji “usług opiekuńczych” określonych w art. 18 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, co stanowiło naruszenie dyscypliny budżetowej - art. 57 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. Prawo budżetowe. ( pkt 2.2. str. 37-39). Ustalono również, że ze środków przekazanych na realizację specjalistycznych usług opiekuńczych u osób z zaburzeniami psychicznymi w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego - ośrodki sfinansowały usługi świadczone na rzecz osób których - nie można było zakwalifikować do tej kategorii chorych na podstawie przedstawionych przez nich zaświadczeń lekarskich (pkt 2.2. str. 40). Stwierdzono ponadto, że decyzje na świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych nie zawsze wydawane były na podstawie zaświadczenia lekarskiego, ale również na podstawie “rozeznania środowiska”, “informacji od zainteresowanego”, zaświadczeń wystawianych przez psychologa (pkt 2.2. str. 40-41). Ośrodki nie przestrzegały także ustawowego obowiązku kierowania do osób z zaburzeniami psychicznymi (w celu świadczenia im specjalistycznych usług opiekuńczych) pracowników posiadających odpowiednie przygotowanie zawodowe, tj. określone kwalifikacje i staż pracy z osobami o tego rodzaju zaburzeniach ( pkt 2.2. str. 41). Stwierdzono, że ośrodki pomocy społecznej realizowały również świadczenia objęte rządowym programem pomocy finansowej na zakup leków. W okresie objętym kontrolą świadczenia te zrealizowane zostały w granicach od 35,2% do 57,2% rozpoznanych potrzeb (pkt 2.1. str. 27-28). Jak wynika z ustaleń kontroli, główną przyczyną tak małej liczby osób ubiegających się i objętych tą formą pomocy była bariera kryterium dochodowego, warunkująca przyznanie tego świadczenia (pkt 1 str. 21). Kolejnym zadaniem zleconym wykonywanym przez ośrodki pomocy społecznej - była realizacja świadczeń w ramach “ochrony macierzyństwa”. Wprowadzone od września 1996 r. zmiany, dotyczące zasad przyznawania świadczeń z tytułu “ochrony macierzyństwa”, wpłynęły na zmniejszenie w 1997 r. liczby kobiet uprawnionych do tego świadczenia, a tym samym zmniejszyła się liczba wypłaconych świadczeń (w województwie warszawskim w roku 1997 świadczenie to otrzymało 635 kobiet mniej niż w roku 1996, w województwie płockim - 336, w województwie radomskim - 619, a w województwie siedleckim - 633 kobiet mniej - pkt 2.1. str. 28). Z ustaleń kontroli wynika, że wydatki gmin w 1997 r. na realizację zadań z zakresu opieki społecznej wzrosły wprawdzie średnio o 18% w stosunku do roku 1996, ale ich udział w wydatkach ogółem gmin zmniejszył się średnio o 1,4% (pkt 2.2. str. 31-32). 2.3. Działalność organizacji pozarządowych Wyniki kontroli wskazały, że działalność administracji rządowej i samorządowej w zakresie pomocy społecznej wspomagana była przez Stowarzyszenie Polskiego Czerwonego Krzyża i Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej. Stowarzyszenia te - w okresie objętym kontrolą - świadczyły usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne oraz specjalistyczne usługi opiekuńcze - na podstawie umów zawieranych z ośrodkami pomocy społecznej z terenu danego województwa. Pobierane z tego tytułu opłaty stanowiły w przypadku Zarządów Wojewódzkich PCK - od 20,1% do 85,8% ich przychodów ogółem w roku 1996 i od 22,5% do 86,7% w roku 1997 r. (pkt 2.3.1. str. 42). Natomiast w odniesieniu do Zarządów Wojewódzkich PKPS opłaty za świadczenie usług opiekuńczych stanowiły - w roku 1996 - od 56,7% do 75,2% ich przychodów ogółem, a w roku 1997 - od 52,7% do 90,5% (pkt 2.3.2. str. 45-46). Ustalono, że liczba osób objętych usługami opiekuńczymi, świadczonymi przez te stowarzyszenia była znacznie większa od liczby osób objętych tymi usługami przez terenowe ośrodki pomocy społecznej. Czynnikiem, który miał istotny wpływ na liczbę osób objętych pomocą przez stowarzyszenia był doraźny charakter świadczonych usług, podczas gdy w ośrodkach - był on długoterminowy. Zaznaczyć należy, że świadczenie usług przez stowarzyszenia było jednym z ich głównych zadań, natomiast dla ośrodków - było ono jednym z wielu (np. przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, praca socjalna, przyznawanie i wypłacanie zasiłków, sprawianie pogrzebów, udzielanie schronienia, posiłku, przyznawania pomocy rzeczowej, zadania zlecone przez administrację rządową). W trakcie kontroli stwierdzono, że Stowarzyszenia PCK w Warszawie i Płocku powierzały świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych u osób z zaburzeniami psychicznymi - pracownikom nie posiadającym odpowiedniego przygotowania zawodowego, uprawniającego do wykonywania tego typu usług (pkt 2.3.1.str. 44-45). 3. Wnioski 3.1. Z ustaleń kontroli wynikają następujące wnioski: - zadania z zakresu środowiskowej pomocy społecznej - nie były w pełni realizowane przez administrację samorządową; - stan zatrudnienia pracowników socjalnych w ośrodkach pomocy społecznej nie był dostosowany do wymogów określonych w odnośnych aktach normatywnych - co miało negatywny wpływ na prawidłową realizację zadań z zakresu pomocy społecznej jak również na możliwości objęcia opieką większą liczbę podopiecznych ośrodków; - zatrudnienie w ośrodkach pomocy społecznej osób nie posiadających odpowiednich kwalifikacji, rzutowało na niską jakość przeprowadzanych przez nich wywiadów środowiskowych; - terenowe ośrodki pomocy społecznej nie zawsze przestrzegały terminów: * przeprowadzania wywiadów środowiskowych oraz ich aktualizacji, * wydawania decyzji administracyjnych, - generalnie potrzeby osób z zaburzeniami psychicznymi nie były dostatecznie rozpoznane, w związku z czym ośrodki pomocy społecznej nie realizowały zadań nałożonych ustawą o pomocy społecznej i o ochronie zdrowia psychicznego, bądź realizowały je w niewielkim procencie; - środki przeznaczone na świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych u osób z zaburzeniami psychicznymi były często wydatkowane na inne cele - co stanowiło m.in. naruszenie dyscypliny budżetowej; - niewystarczająca - w stosunku do lokalnych potrzeb - wielkość środków przeznaczonych zarówno w budżecie wojewodów, jak i budżetach gmin zmuszała niejednokrotnie ośrodki do przyznawania świadczeń w kwotach niższych niż to wynikało z rozpoznanych potrzeb; - usługi opiekuńcze świadczone przez stowarzyszenia (PCK i PKPS) w znacznym stopniu uzupełniały działania ośrodków pomocy społecznej w tym zakresie. Oceniając całość zagadnień dotyczących problematyki pomocy społecznej należy stwierdzić, że zmiana zasad udzielania świadczeń wprowadzonych znowelizowaną (w latach 1996-1997) ustawą o pomocy społecznej oraz ustawą o zasiłkach rodzinnych i pielęgnacyjnych, miały zasadniczy wpływ na liczbę świadczeniobiorców i wysokość przyznawanych świadczeń. 3.2. W celu usunięcia stwierdzonych w toku kontroli nieprawidłowości - do kierowników jednostek kontrolowanych skierowano wnioski mające na celu ich usunięcie. Do dyrektorów wojewódzkich zespołów pomocy społecznej wnoszono o: - dostosowanie wielkości środków finansowych do aktualnych potrzeb mieszkańców danego województwa; - prowadzenie kontroli rzetelności sporządzania - przez terenowe ośrodki pomocy społecznej - “raportów” o potrzebach w zakresie pomocy społecznej dla mieszkańców danej gminy. Ponadto pod adresem Dyrektora WZPS w Płocku wnioskowano o: - zwiększenie nadzoru nad wydatkowaniem przez gminy (ośrodki pomocy społecznej) środków przekazywanych w ramach dotacji w rozdziale 8612 “usługi opiekuńcze”; - przekazywanie gminom środków na zadania dotyczące organizowania oparcia społecznego dla osób z zaburzeniami psychicznymi - wyłącznie w rozdziale 8615, tj. na finansowanie działalności ośrodków pomocy społecznej; - występowanie do Wojewody - w uzasadnionych przypadkach - o przeniesienie środków między rozdziałami (działu 86) w celu zapewnienia prawidłowego wydatkowania środków przekazywanych gminom na realizację zadań zleconych (w szczególności między rozdziałami 8612 i 8615); - egzekwowanie od kierowników ośrodków pomocy społecznej - wydawania decyzji w sprawach przyznawania specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi po zgromadzeniu niezbędnych dokumentów określonych w “wytycznych” Wojewody Płockiego z dnia 28 kwietnia 1997 r.; - zweryfikowanie danych dotyczących rzeczywistego wykorzystania środków przyznanych gminom w latach 1996-1997 w rozdziale 8612 i wyegzekwowanie od gmin zwrotu do budżetu państwa wszystkich środków wykorzystanych niezgodnie z przeznaczeniem (szacunkowa kwota podlegająca zwrotowi do budżetu - ustalona na podstawie przeprowadzonych badań kontrolnych i zebranych informacji - wynosiła 297,7 tys. zł). 3.3. W wystąpieniach pokontrolnych kierowanych do dyrektorów/kierowników ośrodków pomocy społecznej, Delegatura NIK w Warszawie wnosiła m.in. o: - powierzanie wykonywania obowiązków z zakresu pracy socjalnej - w tym przeprowadzania wywiadów środowiskowych - osobom spełniającym wymogi określone w art. 49 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej; - zintensyfikowanie działań mających na celu dostosowanie stanu zatrudnienia pracowników socjalnych w Ośrodkach do wymogów określonych w art. 46 ust. 8 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej; - realizację specjalistycznych usług opiekuńczych - w ramach zadań zleconych gminie - wyłącznie dla osób określonych w art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego ; - szczegółowe analizowanie i rozpoznawanie sytuacji środowiskowej w gminie w celu faktycznego określenia potrzeb jej mieszkańców w zakresie świadczeń pomocy społecznej finansowanych z budżetu państwa w ramach zadań zleconych gminie, jak również z budżetu gmin - na realizację zadań własnych; - zapewnienie skutecznego nadzoru nad terminowością przeprowadzania wywiadów środowiskowych oraz przeprowadzania ich tylko przez pracowników socjalnych stosownie do postanowień art. 43 ust. 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej; - aktualizowanie wywiadów środowiskowych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, stosownie do postanowień § 12 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 24 lipca 1997 r. w sprawie sposobu przeprowadzania wywiadu środowiskowego (rodzinnego), wzoru kwestionariusza wywiadu oraz oświadczenia o stanie majątkowym, rodzaju dokumentów wymaganych do przyznania renty socjalnej, a także wzoru legitymacji pracownika socjalnego. Ponadto sformułowano wnioski pokontrolne zobowiązujące: - Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Łącku do: * zwrotu na rachunek budżetu państwa kwoty 6.425 zł, przyznanej na świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem. - Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wyszogrodzie do: * wydatkowania środków dotacji celowej przyznawanej przez Wojewodę Płockiego na realizację zadań zleconych w ramach rozdziału 8612, dotyczących świadczenia specjalistycznych usług opiekuńczych; * dokonania zwrotu do budżetu państwa kwoty 114.506 zł dotacji przyznanej na świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych, wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem. 3.4. W wystąpieniach pokontrolnych, skierowanych do Prezesów Zarządów Wojewódzkich Polskiego Czerwonego Krzyża, Delegatura zobowiązała Prezesów (w Warszawie i w Płocku) do: powierzania obowiązków świadczenia specjalistycznych usług opiekuńczych osobom spełniającym wymogi określone w § 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1996 r. w sprawie rodzajów specjalistycznych usług opiekuńczych oraz kwalifikacji osób świadczących takie usługi dla osób z zaburzeniami psychicznymi, zasad i trybu ustalania i pobierania opłat za te usługi, jak również warunków częściowego lub całkowitego zwolnienia od opłat. 3.5. W wystąpieniach pokontrolnych, skierowanych do Prezesów Zarządów Wojewódzkich Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej - nie formułowano wniosków pokontrolnych.