Informacja o wynikach kontroli kosztów osobowych w przedsiębiorstwach państwowych i jednoosobowych spółkach skarbu państwa

Kontrola wykazała, że w zdecydowanej większości spośród zbadanych 94 podmiotów wewnętrzne systemy wynagradzania nie były zorientowane na spełnienie funkcji motywacyjnej. W badanym okresie (lata 1997-1999) udział ruchomych składników wynagrodzeń w łącznej ich kwocie wynosił ok. 18%. Wypłata premii uzależniona była na ogół (64 podmioty) od spełnienia wymogów formalnych, tj. wykonywania poleceń przełożonych i przestrzegania dyscypliny pracy, a tylko 20 przedsiębiorców warunkowało wypłatę od osiągnięcia dodatniego wyniku finansowego. W ocenie NIK przewaga socjalnej funkcji wynagrodzeń nad motywacyjną była wynikiem dążeń pracodawców do unikania napięć na tle płacowym. W niewielkim stopniu motywacyjne były także płace menedżerów. Około 80% przeciętnych wynagrodzeń tej grupy pracowników to płace zasadnicze, wewnętrzne zasady premiowania osób na stanowiskach kierowniczych w niskim stopniu uzależniały wypłaty od osiągnięcia konkretnego rezultatu gospodarczego (zysk lub zmniejszenie straty). Wysokie było tempo przyrostu płac kierownictw skontrolowanych przedsiębiorców. W 17 szczegółowo zbadanych podmiotach przeciętne wynagrodzenie wzrosło z ponad 23 tys.zł w 1997 r. do ponad 28 tys.zł w 1998 r. (o 23%) i do prawie 39 tys.zł w 1999 r. (o 37%). Najwyższe indywidualne wynagrodzenia prezesów w 1999 r. to 75,0 tys.zł w Telekomunikacji Polskiej S.A. i 92,2 tys.zł (w 1998 r.) w KGHM S.A. w Lubinie. Prezesi spółek na ogół mieli też zagwarantowane w kontraktach dodatkowe gratyfikacje, np. ubezpieczenia zdrowotne, ubezpieczenia na życie, odszkodowania z tytułu przedterminowego odwołania. W ocenie NIK negocjacyjna formuła ustalania maksymalnego przyrostu przeciętnych wynagrodzeń uległa całkowitemu wyczerpaniu, gdyż: - Komisja Trójstronna ds. Społeczno-Gospodarczych na kolejne 3 lata nie zdołała ustalić maksymalnych wskaźników i musiała to uczynić Rada Ministrów; - wbrew ustawie – ale bez żadnych sankcji – w 1997 r. – 12, w 1998 r. – 14 oraz w 1999 r. – 5 przedsiębiorców nie ustaliło własnych wskaźników przyrostu wynagrodzeń; - w latach 1996-1998 aż 84 przedsiębiorców (spośród 94 zbadanych) w co najmniej jednym roku podniosło płace w stopniu większym niż dopuszczalny (ustalony przez RM). W 1999 r. było 37 takich podmiotów. Maksymalny wskaźnik przekroczono od 0,1 do 26,1 punktu procentowego. Suma nieprawidłowych wypłat wyniosła łącznie (za lata 1997-1999) prawie 800 mln zł. Przyrost wynagrodzeń, w tym ponad dopuszczalny poziom, realizowany był na ogół bez względu na sytuację ekonomiczną firmy. Przykładowo w 1999 r. spośród 33 nierentownych przedsiębiorców aż 12 podniosło płace w stopniu wyższym niż dopuszczalny. Często wzrostowi płac towarzyszyło zaprzestanie płatności na rzecz ZUS, Fundusz Pracy, PFROM etc. Organy założycielskie i właścicielskie w badanym okresie w minimalnym stopniu korzystały z ustawowych możliwości dyscyplinowania polityki płacowej. Z możliwości tych nie korzystała w ogóle Komisja Trójstronna.