Działalność Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej w latach 2003-2005

Najwyższa Izba Kontroli, w wyniku przeprowadzonej kontroli, pozytywnie ocenia gospodarowanie środkami NFOŚiGW i 8 objętych kontrolą wojewódzkich funduszy oraz ich wykorzystanie na cele mające służyć poprawie stanu środowiska i wspieraniu realizacji polityki ekologicznej państwa - mimo stwierdzonych nieprawidłowości. W ocenie NIK, Fundusze racjonalnie gospodarowały posiadanymi środkami, w szczególności w działalności statutowej - w zakresie pomocy finansowej w formie pożyczek i dotacji. Zarówno NFOŚiGW jak wojewódzkie fundusze wspierały beneficjentów realizujących programy/projekty z udziałem środków UE. Mało efektywna była działalność kapitałowa Funduszy oraz wystąpiły nieprawidłowości związane z wydatkami na potrzeby własne. Zwiększeniu uległ stan majątkowy Funduszy i na koniec 2005 r. wynosił 4.806 mln zł w NFOŚiGW, a w 8 skontrolowanych wojewódzkich funduszach łącznie 2.483 mln zł. W dalszym ciągu występowało duże zainteresowanie pozyskaniem środków Funduszy w związku z realizacją przedsięwzięć w zakresie ochrony środowiska. W badanym okresie, do skontrolowanych Funduszy, złożonych zostało łącznie blisko 25 tys. wniosków o dofinansowanie przedsięwzięć, na kwotę około 28,6 mld zł. Po rozpatrzeniu wniosków, przeprowadzeniu negocjacji i uzgodnień, łącznie zawarto 17,5 tys. umów o udzielenie dofinansowania (z tego w NFOŚiGW – 2,5 tys. umów, w 8 wfośigw – 15 tys.) o wartości ok. 7,7 mld zł (z tego w NFOŚiGW – o wartości ok. 4,5 mld zł, w 8 wfośigw – ok. 3,2 mld zł). Jednocześnie w okresie objętym kontrolą w ramach zawartych umów wypłacono środki w łącznej kwocie ok. 8, 1 mld zł. W wyniku przeprowadzonej kontroli NIK stwierdzono, że w badanych Funduszach: • dofinansowywano przedsięwzięcia z dziedzin o priorytetowym znaczeniu, wynikających z przyjętych przez administrację publiczną programów i strategii, • pomocy finansowej udzielano zgodnie z katalogiem dziedzin i programów określonych przepisami, • w istotnym zakresie osiągnięto efekty ekologiczne zakładane w umowach zawartych i zakończonych w latach 2003–2005, • udział należności z tytułu pożyczek i kredytów, na koniec 2005 r., utrzymywał się na wysokim poziomie – do 90% w NFOŚiGW, a w wojewódzkich funduszach do 80%, • wydatki ogółem, w okresie objętym kontrolą, w NFOŚiGW wyniosły około 2,2 mld zł, a w wojewódzkich funduszach około 1,4 mld zł. Zmniejszyły się wydatki wszystkich skontrolowanych Funduszy. Było to wynikiem zmniejszenia wydatków w zakresie działalności statutowej, które stanowiły około 84% wydatków ogółem, a szczególnie finansowania w formie dotacji. Dotacje stanowiły w NFOŚiGW 75% wydatków, a w wojewódzkich funduszach 55%. Wzrosły koszty utrzymania Biura i organów Funduszy w wydatkach ogółem, co było wynikiem wzrostu przeciętnego wynagrodzenia oraz zwiększenia zatrudnienia, m.in. w związku z realizacją zadań związanych z wykorzystaniem środków UE. NIK pozytywnie ocenia angażowanie się Funduszy w dofinansowanie przedsięwzięć proekologicznych. W priorytetowych dziedzinach, ochrony powietrza i ochrony wód oraz gospodarki wodnej, Fundusze angażowały środki (w formie dotacji jak i w formie pożyczek) uzyskując w istotnym zakresie zakładane efekty ekologiczne. W badanym okresie NFOŚiGW dofinansowywał z reguły duże przedsięwzięcia, o charakterze ponadregionalnym, natomiast wojewódzkie fundusze współfinansowały mniejsze przedsięwzięcia, o charakterze regionalnym. Z ustaleń kontroli wynika, że w NFOŚiGW i w niektórych wojewódzkich funduszach, stosowano malejące oprocentowanie pożyczek. Obniżanie oprocentowania, obok umorzeń pożyczek i kredytów, było jedną z form działań promocyjnych, mających na celu zwiększenie atrakcyjności udzielania pomocy finansowej i zachęcenia do podejmowania realizacji przedsięwzięć w zakresie ochrony środowiska. Spowodowało to jednak zmniejszenie przychodów z tego tytułu. Nieprawidłowości stwierdzone przez NIK dotyczyły: • nierzetelnego rozpatrywania niektórych wniosków, okresowego braku procedur przy rozpatrywaniu wniosków i niewłaściwego ich stosowania, • niepełnego zabezpieczania w umowach (zwłaszcza dotyczących pożyczek uwzględniających wypłaty zaliczek) „interesów” finansowych Funduszy, • niezawierania we wszystkich umowach wymagań dotyczących efektów ekologicznych i rzeczowych, • przypadków nierzetelnego postępowania na etapie realizacji umów – np. niezgodnie z umową dokonywano zakupów, nieegzekwowano wykazania osiągniętego efektu ekologicznego i nieterminowo rozliczano umowy. NIK za niewłaściwe ocenia kumulowanie przez Fundusze czasowo wolnych środków, zamiast wykorzystywać je w działalności statutowej. W ocenie NIK nieefektywną była działalność kapitałowa większości skontrolowanych Funduszy. Była ona skutkiem angażowania, jeszcze przed 2003 r., środków w spółki o słabych wynikach finansowych, a działania Funduszy na rzecz poprawy sytuacji finansowej spółek były nieskuteczne. NFOŚiGW i skontrolowane wojewódzkie fundusze udzielały tzw. pożyczek płatniczych – w okresie objętym kontrolą na łączną kwotę około 41 mln euro i 80 mln zł mimo, że taka forma wykorzystania środków finansowych Funduszy, nie jest wymieniona w przepisach ustawy – Prawo ochrony środowiska. NIK nie negując celowości udzielania pożyczek płatniczych, po raz kolejny wskazała na fakt braku ustawowego uregulowania takiej formy wspierania finansowego beneficjentów. W związku z ustaleniami kontroli, w celu wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości, Najwyższa Izba Kontroli wskazała na potrzebę podjęcia działań, o charakterze systemowym, przez: Ministra Środowiska, Rady Nadzorcze Funduszy oraz Zarządy Funduszy. Opracowała: Maria Pokora Doradca techniczny