Informacja o wynikach kontroli egzekucji na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należności z tytułu składek

Mimo stwierdzonych nieprawidłowości NIK ocenia pozytywnie przebieg egzekucji na rzecz ZUS-u należności z tytułu składek w latach 1999-2001. Zintensyfikowano działania związane z egzekucją, co więcej – ZUS wzmocnił nadzór nad podległymi mu jednostkami oraz wdrożył nowe aplikacje systemu komputerowego. Celem kontroli było dokonanie oceny skuteczności oddziałów ZUS i urzędów skarbowych w zakresie egzekucji należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i składek na ubezpieczenie zdrowotne. Negatywny wpływ na egzekucję należności na rzecz ZUS miały opóźnienia i niepełne wdrożenie wszystkich aplikacji Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS. NIK stwierdziła także, że w okresie objętym kontrolą Zakład w sposób niepełny wywiązywał się z nałożonych na niego zadań ustawowych np. nie posiadał pełnego rozeznania o ogólnym stanie rozliczeń i zadłużeń wszystkich płatników (za okres I-XII 1999). W szczególności ZUS nie znał rzeczywistego zadłużenia płatników z tytułu składek na ubezpieczenia zdrowotne, FP i FGŚP od stycznia 1999 r. Nie zna tego stanu zadłużeni i w chwili obecnej. W konsekwencji egzekucja administracyjna nie była prowadzona wobec wszystkich należności Zakładu. Na koniec 1999 r. stan zadłużenia płatników składek na ubezpieczenie społeczne wyniósł ogółem 9.740,5 mln zł.; w 2000 r. stan ten wzrósł o 5,8% i wyniósł 10.308,4 mln zł, by wraz z końcem 2001 roku wzrosnąć nieznacznie (o 0,1% w stosunku do 2000r.), co dało sumę 10.135,8 mln zadłużenia na koniec 2001. Zaś szacunkowe należności składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wynosiły na koniec: 1999 r. – 167,6 mln zł, 2000 r. – 2.922,8 mln zł i 2001 r. – 5.668,9 mln zł. Jednakże – co warte jest podkreślenia – zakres stosowanych przez ZUS działań zmierzających do wyegzekwowania należności z tytułu składek zwiększył się w badanym okresie. I tak w 1999 r. działaniami takimi objęto 71,7% zadłużenia, a w 2001 już 89,6%. W analizowanym okresie zwiększyła się także efektywność egzekucji prowadzonej przez oddziały ZUS. Wskaźnik efektywności wynosił w 1999 r. 18,2%, natomiast w 2001 – 38,8%. Niestety, wskaźnik efektywności egzekucji prowadzonej przez urzędy skarbowe utrzymywał się na niskim poziomie, pomimo działań Zakładu zmierzających do jego zwiększenia. W wyniku egzekucji administracyjnej prowadzonej przez oddziały ZUS, urzędy skarbowe oraz egzekucji w pozostałym trybie w 1999 r. uzyskano przychody w łącznej kwocie 474,2 mln zł, w 2000 r. – 711,7 mln zł (z pominięciem wpłat dokonanych przez dłużników po wdrożeniu egzekucji, które od stycznia 2001 ujmowane są odrębnie), w 2001 r. – 1.353,5 mln zł (bez wpłat dłużników po wdrożeniu egzekucji). Kontrola odnotowała szereg działań podjętych przez Zakład w ramach “Planu Naprawczego i Strategicznego ZUS” z listopada 1999 r. mających na celu poprawę funkcjonowania systemów informatycznych i tym samym wyeliminowanie nieprawidłowości w zakresie egzekucji spowodowanych niepełnym wdrożeniem tych systemów. Zakończono, między innymi, prace przygotowawcze nad wdrożeniem podstawowej części Systemu Ewidencji Składek na kontach indywidualnych; wdrożono aplikacje umożliwiające m.in. korygowanie błędów w dokumentach. Zintensyfikowano nadzór nad wykonywaniem przez podległe ZUS-owi jednostki zadań z zakresu realizacji dochodów, w tym egzekucji należności z tytułu składek. Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła w trakcie postępowania kontrolnego nieprawidłowości. Najbardziej istotne z nich, stwierdzone w oddziałach ZUS, dotyczyły m.in.: kierowania do urzędów skarbowych tytułów wykonawczych bez uprzedniego prowadzenie tzw. własnej egzekucji administracyjnej; zwłoki w podejmowaniu egzekucji po ujawnieniu zaległości płatników; niewykorzystania wszystkich środków egzekucyjnych; zwłoki w kierowaniu do urzędów skarbowych tytułów wykonawczych (po stwierdzeniu nieskuteczności własnych działań egzekucyjnych). Stwierdzone w urzędach skarbowych nieprawidłowości dotyczyły głównie: opieszałego nadawania biegu tytułom wykonawczym; niekorzystanie z uprawnienia umożliwiającego organowi egzekucyjnemu zwrócenie się do sądu o nakazanie zobowiązanemu wyjawienia majątku; nieprawidłowego obciążania zobowiązanych kosztami egzekucyjnymi (zaniżanie lub zawyżanie).