Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania systemu pożyczek i kredytów studenckich

Celem kontroli było dokonanie oceny działalności Ministra Edukacji Narodowej, Ministra Finansów, Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) oraz banków kredytujących – w zakresie prawidłowości przygotowania, wdrożenia i funkcjonowania w latach 1998 – 2000 systemu pożyczek i kredytów studenckich. Ustawowym celem utworzenia Funduszu Pożyczek i Kredytów Studenckich (FPKS), ulokowanego w Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) jest udzielanie pomocy materialnej studentom w formie preferencyjnych pożyczek oraz dopłat do oprocentowania kredytów bankowych. Tymczasem z ustaleń kontroli wynika, że: 1) wbrew postanowieniom ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich, nie zostały uruchomione pożyczki studenckie, które miały być udzielane przez BGK bezpośrednio ze środków FPKS. Za niewykonanie przepisów ustawy w tym zakresie odpowiedzialność ponoszą zarówno Minister Finansów, jak i Minister Edukacji Narodowej. Minister Finansów sprzeciwił się bowiem propozycji Ministra Edukacji Narodowej w sprawie wprowadzenia przedmiotowych pożyczek w roku akademickim 1999/2000, natomiast działania Ministra Edukacji Narodowej zmierzające do uruchomienia tych pożyczek były niewystarczające. 2) na realizację ustawowych zadań FPKS otrzymał w okresie od grudnia 1998 r. do końca I kwartału 2000 r. dotację budżetową w wysokości 207.130 tys. zł oraz uzyskał dochody w wysokości 15.837 tys. zł z tytułu inwestowania czasowo wolnych środków FPKS w instrumenty rynku finansowego. Wydatki ogółem Funduszu wyniosły zaś w tym okresie 79.435 tys. zł. Analiza wykonania planów finansowych FPKS dała podstawę do: - pozytywnej oceny realizacji przez BGK (od grudnia 1998 r. do końca I kwartału 2000 r.) planów finansowych FPKS w zakresie inwestowania czasowo wolnych środków oraz kosztów obsługi tego Funduszu; - negatywnej oceny niewykonywania planów finansowych FPKS w części dotyczącej wypłat kwot odsetek od kredytów udzielonych studentom. Z planowanych na okres od początku 1999 r. do końca I kwartału 2000 r. wypłat odsetek od kredytów w łącznej kwocie 94.847 tys. zł, faktycznie wykorzystano 82,5% tej kwoty, tj. 78.242 tys. zł. Niewykonanie planu wypłat powyższych kwot odsetek było głównie skutkiem nie udzielenia zaplanowanej liczby kredytów studenckich (w planach zakładano udzielenie ok. 142 –145 tys. kredytów studenckich, udzielono zaś 128,2 tys. kredytów). 3) Minister Edukacji Narodowej wydał podstawowe akty wykonawcze do ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich, w terminie umożliwiającym wdrożenie systemu kredytów studenckich już w roku akademickim 1998/1999. Kontrola realizacji zadań przez Ministra Edukacji Narodowej, określonych zarówno w ustawie, jak i w aktach wykonawczych do tej ustawy, wykazała jednak nieprawidłowości, które polegały na tym, że do czasu zakończenia kontroli Minister: - nie określił preferowanych kierunków studiów, jako kryterium pierwszeństwa przy udzielaniu pożyczki lub kredytu studenckiego, ani nie podjął działań zmierzających do nowelizacji ustawowego upoważnienia w tym zakresie; - stosował kryteria udzielania kredytów studenckich, które pozostawały w sprzeczności z zasadą pierwszeństwa otrzymania kredytu, określoną w przepisach ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich. Ocena ta wynika z faktu, iż w przypadku rezygnacji z kredytu przez studenta spełniającego kryterium dochodowe, wyznaczone przez Ministra na dany rok akademicki – o niewykorzystany przez takiego studenta kredyt nie mogli ubiegać się inni studenci, nawet ci, których dochód był nieznacznie wyższy od określonej przez MEN wielkości maksymalnej. Tak rozumiane “pierwszeństwo” w przyznawaniu kredytu studenckiego oznaczało w praktyce wyłączność w dostępie do omawianych kredytów tylko dla osób, które spełniły kryterium dochodowe MEN przed rozpoczęciem zawierania umów kredytu. 4) zarówno BGK, jak i MEN nie posiadały pełnych i wiarygodnych informacji o przyczynach nie podpisywania umów kredytu przez studentów spełniających wymagane kryterium dochodowe (w latach 1998 –2000 dotyczyło to ponad 14,5 tys. takich studentów). Ponadto, z informacji tych wynikało, że najtrudniejszą do pokonania barierą w uzyskaniu kredytu przez studentów spełniających kryterium dochodowe MEN był brak możliwości zabezpieczenia kredytu w formie weksla in blanco, poręczonego przez osoby fizyczne o stałym zatrudnieniu i osiągające łącznie odpowiednio wysokie dochody. 5) praktycznie nie został zrealizowany plan dotyczący wprowadzonych w roku akademickim 1999/2000 poręczeń spłaty 50% kwoty kredytu studenckiego, udzielanych przez BGK. Z poręczenia kredytu przez BGK skorzystało w całym kraju zaledwie 737 studentów, tj. ponad 13-krotnie mniej niż zakładano w planie finansowym FPKS. W ocenie NIK, do niewykonania planu w omawianym zakresie przyczyniły się zwłaszcza: - trudności studentów ze znalezieniem odpowiednich osób fizycznych, skłonnych poręczyć spłatę nawet 50% kwoty kredytu; - ustalenie mniejszej wysokości miesięcznej raty kredytu dla studentów zainteresowanych ewentualnym skorzystaniem z poręczenia BGK (300 zł) - od raty kredytu dla studentów, którym poręczenia udzieliły inne podmioty (400 zł). 6) w okresie objętym kontrolą nie zmieniano - pomimo występującej inflacji - wysokości miesięcznej raty kredytu studenckiego (400 zł), nie poręczanego przez BGK. Taka sama wysokość miesięcznej raty kredytu została również utrzymana w roku akademickim 2000/2001. Oznacza to, iż nastąpił znaczący spadek realnej wartości raty kredytu studenckiego (o ok. 19,5%). 7) krytycznie należy ocenić zbyt małą aktywność i rolę Komisji do Spraw Pożyczek i Kredytów Studenckich w realizacji celów ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich. Wynika to z faktu, iż w badanym okresie Komisja ta np.: - nie zgłaszała własnych propozycji w sprawie kryteriów uprawniających studentów do ubiegania się o pierwszeństwo w uzyskaniu kredytu; - nie zleciła przeprowadzenia badań w zakresie przyczyn nie podpisywania umów kredytowych przez tych ubiegających się o kredyt studentów, którzy spełniali kryteria dochodowe MEN; - nie podjęła żadnej uchwały w sprawie uruchomienia pożyczek studenckich. 8) w zakresie obsługi kredytów studenckich przez badane banki komercyjne i ich oddziały operacyjne m.in. stwierdzono, że: - centrale tych banków w sposób zadowalający wywiązywały się z obowiązków określonych w postanowieniach umów zawartych przez te banki z BGK, a wydane przez nie przepisy wewnętrzne były zgodne z postanowieniami tych umów. Uchybienia w działalności central banków były głównie skutkiem niewystarczającego nadzoru nad działalnością ich oddziałów operacyjnych; - w niektórych oddziałach operacyjnych banków występowały – głównie z powodu braku bieżącego nadzoru nad pracownikami obsługującymi kredyty studenckie - nieprawidłowości polegające m.in. na: przyjmowaniu wniosków o udzielenie kredytu źle lub niekompletnie wypełnionych, bądź bez (załączonych) wymaganych dokumentów, wypłacaniu rat kredytu w sytuacji, gdy student nie złożył w terminie wymaganego zaświadczenia wyższej uczelni oraz niedostarczaniu planów spłaty kredytu, w przypadku wstrzymania wypłaty rat kredytu. W związku z powyższymi wynikami kontroli, Najwyższa Izba Kontroli wniosła m.in. o podjęcie przez Ministra Edukacji Narodowej działań zmierzających do: - przedstawienia do decyzji Rady Ministrów możliwej do wdrożenia koncepcji uruchomienia pożyczek studenckich dla osób o odpowiednio niskich dochodach i nie mających realnych możliwości samodzielnego zabezpieczenia spłaty kredytu studenckiego; - ustalenia jednakowej dla wszystkich studentów wysokości miesięcznej raty kredytu, bez względu na podmiot poręczający spłatę kredytu; - wyeliminowania sprzeczności między dotychczasową praktyką stosowanego “pierwszeństwa” w uzyskaniu kredytu, a wymogiem przepisu art. 6 ust 1 i 2 ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich; - nowelizacji art. 6 ust. 2 ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich mającej na celu skreślenie preferowanych kierunków studiów, jako kryterium pierwszeństwa przy udzielaniu pożyczki lub kredytu studenckiego; Niezależnie od powyższych wniosków, Najwyższa Izba Kontroli dostrzega potrzebę: - objęcia poręczeniem BGK całej kwoty kredytu dla studentów pochodzących z rodzin o odpowiednio niskich dochodach; - wzmożenia przez BGK nadzoru nad działalnością banków kredytujących oraz wzmocnienia przez te banki kontroli wewnętrznej w zakresie obsługi kredytów studenckich przez oddziały operacyjne tych banków.