Restrukturyzacja i przekształcenia własnościowe w sektorze elektroenergetycznym

Kontrola restrukturyzacji i przekształceń własnościowych w sektorze elektroenergetycznym objęła lata 2000-2005. Dotyczyła przede wszystkim działań Ministra Gospodarki właściwego w sprawach polityki energetycznej i Ministra Skarbu Państwa pełniącego funkcje właścicielskie wobec przedsiębiorstw energetycznych. W ocenie NIK MSP działał niecelowo i sprzecznie z celami określonymi w Prawie energetycznym i dokumentach przyjętych przez Radę Ministrów akceptując rozwiązania niesłużące odbiorcom energii i sprzeczne z obowiązkiem dbania o rozwój konkurencji oraz przeciwdziałania negatywnym skutkom naturalnych monopoli. Do takich działań NIK zaliczyła m.in.: konsolidację spółek dystrybucyjnych, utworzenie operatora systemu przesyłowego (osp) jako spółki zależnej od PSE SA, brak działań w celu dokonania rozdziału działalności sieciowej i obrotu oraz utworzenia niezależnych operatorów systemu dystrybucyjnego. Tworząc osp PSE SA za zgodą Ministra Skarbu Państwa, zrealizował koncepcję, przeciwstawną do postanowień dokumentów rządowych, tworząc osp jako własną spółkę zależną, a nie jako jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. Rozwiązanie to jest niekorzystne dla wdrażania zasady równoprawnego traktowania podmiotów korzystających lub ubiegających się o korzystanie z ich usług i sieci i nie służy wzmocnieniu nadzoru właścicielskiego nad osp. Również zaniechanie realizacji zadania, nałożonego przez Radę Ministrów, dotyczącego rozdziału działalności sieciowej i obrotu oraz utworzenia niezależnych operatorów systemu dystrybucyjnego ograniczyło konkurencję w obrocie energią elektryczną i utrudniało wprowadzenie mechanizmów rynkowych w obrocie energią elektryczną. Minister właściwy ds. gospodarki nie mógł rzetelnie koordynować realizacji polityki energetycznej - obowiązku wynikającego z Prawa energetycznego, gdyż odstąpił od przygotowania koncepcji wdrożenia systemu monitorowania realizacji założeń polityki energetycznej. Minister nie miał wpływu na działania prywatyzacyjne i restrukturyzacyjne, stanowiące istotną część polityki energetycznej państwa, pozostające we właściwości Ministra Skarbu Państwa. NIK ujawniła liczne nieprawidłowości w przygotowaniu dokumentów rządowych dotyczących prywatyzacji i realizacji postanowień tych dokumentów. Założenia prywatyzacyjne i konsolidacyjne przyjęte w 2000 i 2001 roku nie zostały zrealizowane lub zrealizowane po terminie w przypadku 9 spośród 17 elektrowni. Jedynie wobec dwóch spośród 19 elektrociepłowni zadania zostały zrealizowane w terminie, a w 8 przypadkach nie zrealizowano żadnego zadania. NIK jako nierzetelne i niecelowe oceniła zawarcie przez MSP 4 umów prywatyzacyjnych, w wyniku których Skarb Państwa utracił wpływ na zarządzanie przedsiębiorstwami po sprzedaży mniejszościowego pakietu akcji. Inwestorzy zyskali uprawnienia znacznie przekraczające nabyty pakiet akcji. Izba ujawniła, że pozostali oferenci nie byli informowani o możliwości uzyskania takich uprawnień. Zdaniem Izby świadczy to o istnieniu mechanizmu korupcjogennego w obszarze prywatyzacji polegającego na nierównym dostępie do informacji. Jako niegospodarne NIK oceniła działania MSP związane z prywatyzacją Elektrowni Skawina SA. Minister zaakceptował cenę niższą o ponad 2/3 od wartości akcji ustalonej w postępowaniu prywatyzacyjnym. Skarb Państwa utracił przychody w wysokości 36 036,8 tys. zł a wartość akcji Skarbu Państwa zmniejszyła się o 15 487,4 tys. zł. Również jako niegospodarną NIK oceniła akceptację przez MSP mniej korzystnej oferty, spośród złożonych przez inwestora przy prywatyzacji Elektrociepłowni Białystok SA. Skarb Państwa utracił przychody w wysokości 26 805,8 tys. zł. Ponadto, w wyniku akceptacji przez MSP niekorzystnych postanowień umowy prywatyzacyjnej wartość niesprzedanych akcji Skarbu Państwa uległa znacznemu obniżeniu, gdyż sprzedający zobowiązał się do bezwarunkowego głosowania na Walnym Zgromadzeniu EC Białystok, zgodnie z instrukcjami mniejszościowego inwestora, a ewentualny nabywca pozostałych akcji nie może delegować swojego przedstawiciela do RN. W powyższych sprawach NIK skierowała do prokuratury zawiadomienia o popełnieniu przestępstw. Przy prywatyzacji sześciu przedsiębiorstw energetycznych Minister Skarbu Państwa, wbrew postanowieniom Rady Ministrów, a więc nielegalnie, doprowadził do utraty wpływu na decyzje dotyczące tych przedsiębiorstw, związane z: kontynuowaniem działalności statutowej spółki, likwidowaniem i zbywaniem całego lub części majątku spółki, nie obniżaniem kapitału akcyjnego, sprzedażą akcji innemu inwestorowi. Zachowanie wpływu na ww. decyzje miało służyć zapewnieniu przez administrację rządową bezpieczeństwa energetycznego państwa. Jako konkluzję ustaleń kontroli należy przytoczyć niektóre cele ustawy Prawo energetyczne: rozwój konkurencji, przeciwdziałanie negatywnym skutkom naturalnych monopoli, równoważenie interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców energii. Kontrola wykazała, że choć postanowienia deklarujące realizację ww. celów były uwzględniane w dokumentach rządowych to w praktyce wdrażane były rozwiązania sprzeczne z tymi celami. Podejmowane działania Ministra Skarbu Państwa, a także ministra właściwego ds. gospodarki służyły niemal wyłącznie interesom przedsiębiorstw energetycznych. Działania służące realizacji celów polityki energetycznej, Minister Skarbu Państwa zastąpił działaniami służącymi zwiększeniu wartości przedsiębiorstw energetycznych, posiadających pozycję monopolistyczną. W tej sytuacji, w ocenie NIK, wskazane jest zdecydowane wzmocnienie kontroli Sejmu RP oraz Rady Ministrów nad wdrażaniem rozwiązań służących rozwojowi konkurencji i ochronie odbiorców energii przed działalnością monopoli, w tym tworzeniem niezależnych operatorów systemów dystrybucyjnych i systemu przesyłowego. Zważywszy na monopolistyczny charakter tej działalności oraz potrzebę zapewnienia równego dostępu do sieci wszystkim uczestnikom rynku energii NIK wskazuje na potrzebę zachowania kontroli Skarbu Państwa nad operatorami.