Informacja o wynikach kontroli realizacji przez gminy zadań w zakresie modernizacji, ochrony i utrzymania dróg publicznych

W końcu 1997 r. łączna długość dróg publicznych ( m. in. krajowych, wojewódzkich) wynosiła 377.048 km. Z tej liczby na drogi gminne przypadało 149.968 km. Spośród skontrolowanych przez NIK 112 gmin, jedynie 19 z nich (w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców) było przygotowanych do zarządzania drogami, organizując odpowiednie służby i zatrudniając wykwalifikowanych pracowników. W pozostałych 93 gminach, zwłaszcza w tzw. gminach wiejskich i miejsko-wiejskich nie zapewniono warunków do zarządzania drogami. W rezultacie jedynie 1/4 długości dróg gminnych nadawała się do eksploatacji bez ograniczeń wynikających z ich złego stanu technicznego. Na taką niekorzystną sytuację wpłynął niedostatek środków finansowych oraz nieprzywiązywanie przez gminy wagi do właściwego zarządzania drogami. We wszystkich badanych gminach nie prowadzono zgodnie z przepisami ewidencji dróg i mostów, a powszechnym zjawiskiem było jej nieaktualizowanie. Nieaktualna ewidencja powodowała przekazywanie przez gminy do wojewódzkich urzędów statystycznych błędnych danych o długości i powierzchni dróg oraz o wysokości nakładów na ich utrzymanie. Ok. 80 % długości dróg gminnych i 70 % lokalnych miejskich wymagało remontu nawierzchni, chodników i rowów odwadniających. W siedmiu gminach odcinki dróg bądź obiekty mostowe ze względu na fatalny stan techniczny nie powinny być eksploatowane, gdyż zagrażały zdrowiu i życiu kierowców oraz pieszych. W związku z kontrolą Izby zamknięto te obiekty dla ruchu lub ustawiono odpowiednie oznakowanie ostrzegawcze. W co czwartej gminie z powodu złego stanu technicznego wprowadzono stałe ograniczenia eksploatacyjne (zmniejszenie prędkości i dopuszczalnej masy pojazdów), co hamowało płynność ruchu drogowego. Ponadto w połowie zbadanych gmin wiejskich - ze względu na opady deszczu - okresowo nieprzejezdne były niektóre drogi w okresach jesienno-wiosennych. Zły stan techniczny dróg nie pozostawał bez wpływu na finanse gmin. Co piąta z nich uznała i wypłaciła odszkodowania za uszkodzenie pojazdów lub z uszczerbek na zdrowiu, spowodowane złym stanem dróg. Z tego powodu w 1997 r. Zarząd Dróg Miejskich we Wrocławiu wypłacił poszkodowanym 169,3 tys. zł. Żadna ze skontrolowanych gmin nie dysponowała wiedzą o rzeczywistym stanie ewidencyjnym i technicznym dróg, którymi zarządzała, co utrudniało określenie faktycznych potrzeb remontowych. Gminy sporadycznie wykonywały wymagane przez Prawo budowlane okresowe kontrole stanu technicznego obiektów; często przez nieuprawnionych pracowników, zaś w 30 % gmin w ogóle nie przeprowadzano takich kontroli. NIK zwraca uwagę, że istotną barierą dokonywania kontroli stanu dróg było niewydanie przez Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej rozporządzenia o warunkach technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i obiekty mostowe. O wydanie tych przepisów Izba bezskutecznie wnioskowała po wcześniejszych kontrolach stanu dróg. Zły stan techniczny dróg gminnych i lokalnych miejskich uwarunkowany był m. in. niezapewnieniem zarówno w budżecie państwa, jak w budżetach gmin odpowiedniego poziomu finansowania. W 1997 r. w budżetach gmin przeciętne wydatki na drogi wyniosły 4,5 proc. Skala tych wydatków w poszczególnych gminach wynosiła od 0,4 % do 20,3 %. Zbyt nikłe środki finansowe umożliwiły jedynie pokrycie połowy potrzeb w zakresie modernizacji, utrzymania i ochrony dróg. W co piątej zbadanej gminie nawet tak ograniczone środki były wykorzystane poniżej 90 % m. in. ze względu na nieuregulowanie własności gruntów, po których przebiegały drogi, niewłaściwym opracowaniu kosztorysów inwestorskich. Skuteczne egzekwowanie należności za zajęcie pasa drogowego (np. umieszczenie na nim reklam, punktów usługowo-handlowych) mogłoby zwiększyć środki na utrzymanie dróg. Jednak 81 proc. gmin nie pobierało opłat ani kar za zajęcie pasa drogowego lub egzekwowało je w zaniżonej wysokości. Łączne uszczuplenia gminnych budżetów z tego tytułu wyniosły 6.742 tys. zł. Gminy finansowały - z konieczności - niektóre drogi krajowe i wojewódzkie (usytuowane są przy nich najważniejsze obiekty publiczne - szkoły, urzędy, szpitale), gdyż ich zarządcy nie gwarantowali utrzymania dróg w odpowiednim stanie. Izba uważa za konieczne m. in. skuteczne pobieranie opłat i kar za zajęcie pasa drogowego na cele nie związane z funkcjonowaniem drogi i przeznaczenie ich - w całości - na finansowanie dróg. W ocenie NIK niezbędne jest także wydanie przez Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej przepisów wykonawczych do ustawy Prawo budowlane.