Informacja o wynikach kontroli likwidacji przedsiębiorstw państwowych na podstawie ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych

W okresie od sierpnia do grudnia 1998 r. Delagatura NIK w Poznaniu przeprowadziła z własnej inicjatywy kontrolę likwidacji przedsiębiorstw państwowych na podstawie art. 19 ustawy z dnia 12 września 1991 r. o przedsiębiorstwach państwowych. Kontrola została przeprowadzona na terenie byłych 3 województw: poznańskiego, konińskiego oraz pilskiego. Objęto nią działania 3 województw oraz 17 przedsiębiorstw będących w toku likwidacji na dzień 30 czerwca 1998 r.. Nadto na podstawie dokumentacji znajdującej się w urzędach wojewódzkich zbadano przebieg likwidacji 5 przedsiębiorstw. Celem kontroli było zbadanie: - czy podejmowane przez organy założycielskie decyzje o likwidacji przedsiębiorstw były uzasadnione oraz czy te organy sprawowały efektywny nadzór nad procesem likwidacyjnym, - czy procesy likwidacyjne przedsiębiorstw państwowych przebiegały zgodnie z obowiązującymi przepisami, ustalonymi terminami oraz czy zapewniły racjonalne zagospodarowanie majątku przedsiębiorstw, a także czy w przypadku przedłużania się likwidacji, ustalono przyczyny tego stanu i określono skutki, Decyzje o podjęciu likwidacji przedsiębiorstw na podstawie ustawy o p.p były podejmowane na skutek pogorszenia się sytuacji finansowej i narastanie strat. Jednak złej sytuacji ekonomicznej niektórych przedsiębiorstw towarzyszył brak właściwego nadzoru ze strony organów założycielskich i co za tym idzie spóźnione reagowanie na taką sytuację. Ocena sytuacji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstwa ma kluczowe znaczenie przy podejmowaniu decyzji przez organ założycielski. Zgodnie z art.58 ustawy o p.p organ założycielski powinien na bieżąco kontrolować i oceniać funkcjonowanie przedsiębiorstwa i jego organów. Jednak ten przepis nie był realizowany. Jedynym sposobem oceny działalności przedsiębiorstw było analizowanie jego sytuacji finansowej na podstawie sprawozdań statystycznych GUS F-01, a w odniesieniu do przedsiębiorstw będących w likwidacji, oceny dokonywano w oparciu o sprawozdania likwidatorów. Brak stałego nadzoru organów założycielskich był przyczyną pogorszenia się sytuacji ekonomicznej podległych przedsiębiorstw np. Przedsiębiorstwo Projektowania i Realizacji Inwestycji “Cerprojekt”, w którym wprowadzono zarząd komisaryczny z dniem 20.06.1999 r., było przedtem od 2 lat w złym stanie ekonomicznym na skutek błędów w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Błędy te polegały na małym stopniu wykorzystywania powierzchni biurowej (niespełna 1/3 posiadanej powierzchni) zawierania niekorzystnych umów najmu oraz złej pracy służb administracyjnych. Zgodnie z art. 19 ustawy o p.p likwidacja przedsiębiorstwa powinna nastąpić wtedy, jeżeli prowadzi ono działalność gospodarczą ze stratą w ciągu kolejnych 6 miesięcy. Tymczasem wojewodowie podejmowali decyzje o likwidacji w okresach dłuższych. Okres występowania strat w kontrolowanych przedsiębiorstwach wynosił od roku do 4 lat np. Przedsiębiorstwo Przewozów Towarów PKS w Poznaniu prowadziło nierentowną działalność od lutego 1991 r. zaś likwidacja została rozpoczęta dopiero w czerwcu 1995 r. Działalność powołanych przez wojewodów zespołów przygotowawczych, do których zadań należało zbadanie przyczyn, celu, potrzeb i warunków zamierzonych zmian organizacyjnych oraz program likwidacji przeprowadzone było na ogół prawidłowo. Jedynie w przypadku opinii sporządzonej przez zespół przygotowawczy powołany przez Wojewodę Poznańskiego w sprawie zamiaru likwidacji Przedsiębiorstwa Obrotu Zwierzętami w Lesznie podano, iż przedsiębiorstwo posiada uregulowany stan prawny na nieruchomościach. W toku postępowania likwidacyjnego, gdy próbowano sprzedać nieruchomości okazało się, że na skutek błędów formalnych Wojewody Leszczyńskiego i Wojewody Poznańskiego stan prawny nieruchomości nie jest uregulowany. Uregulowanie tej sprawy nastąpiło dopiero przez likwidatorów. Konsekwencją w/w błędów było przedłużenie likwidacji. Osoby powoływane na likwidatora posiadały odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie tylko w nielicznych wypadkach, angażowano likwidatorów nie posiadających odpowiedniego doświadczenia np. Wojewoda Pilski obowiązek likwidatora POM w Chodzieży w październiku 1991 r. powierzył osobie nie posiadającej odpowiedniego przygotowania merytorycznego. Likwidator legitymował się bowiem średnim wykształceniem i nie ukończył żadnych kursów. W województwach konińskim i poznańskim likwidatorzy byli zatrudnieni na podstawie umowy zlecenia. Natomiast w województwie pilskim na podstawie umowy o pracę. Występowały zróżnicowane poziomy wynagrodzeń likwidatorów w stosunku do wykonywanych zadań. Wynagrodzenia były także korygowane wówczas, gdy w miarę upływu czasu ubywało zadań. W kontrolowanych jednostkach proces likwidacji był planowany przez organ założycielski. Termin ten z reguły był określany na pół roku. Jednak w żadnym z objętych badaniami likwidacji przedsiębiorstwa nie dotrzymano zakładanych terminów np. likwidacja Rejonowego Przedsiębiorstwa Melioracyjnego w Wałczu trwała 7,5 miesiąca, nie zakończony w trakcie kontroli proces likwidacji POM w Chodzieży trwał 84 miesiące. Likwidacja była przedłużona na wniosek likwidatora. Nieterminowość postępowań była spowodowana przyczynami niezależnymi od likwidatorów np. nieuregulowany, skomplikowany stan prawny nieruchomości, na których znajdowały się likwidowane przedsiębiorstwa np. PPT PKS w Poznaniu. W trakcie kontroli wykryto także przypadki opieszałego działania likwidatora np. w przypadku PMMD “Budinshut” w Poznaniu likwidator zbyt późno podjął działania zmierzające do uregulowania sytuacji prawnej dwóch spornych działek - pozew w tej sprawie został złożony na kilka dni przed zawarciem umowy sprzedaży nieruchomości. Z ustaleń kontroli wynika, że w przeważającej części postępowanie likwidacyjne było w badanych przypadkach bezzasadnie wydłużone i tylko w kilku (4 na 22 zbadane likwidacje) istniały obiektywne przyczyny usprawiedliwiające wydłużenie terminów. Likwidatorzy nie byli zainteresowani w szybkim zakończeniu likwidacji, ponieważ posiadali zagwarantowane miejsca pracy, stosunkowo wysokie wynagrodzenia, a organy założycielskie nie stosowały radykalnych środków zmuszających likwidatorów do utrzymania planowanych terminów. Działania organów założycielskich ograniczały się do sporadycznego wysłania pism do likwidatorów zobowiązujących ich do terminowego zakończenia likwidacji. Jednak mimo nie dotrzymania przez nich uprzednio wyznaczonych terminów przedłużano likiwdatorom umowy o pełnienie funkcji, co w oczywisty sposób skutkowało zwiększeniem kosztów likwidacji. W toku postępowania likwidacyjnego występowały zaniedbania i nieprawidłowości będące skutkiem działań niecelowych, nielegalnych i nierzetelnych. Za niecelowe należy uznać próby podejmowania przez organy założycielskie procesów naprawczych w przedsiębiorstwach, w których sytuacja nie wskazywała na możliwości poprawy. Postępowanie naprawcze w tych przypadkach przedłużało stan niepewności co do losu przedsiębiorstwa, prowadząc do dekapitalizacji jego majątku. Za nielegalne należy uznać stwierdzone w trakcie kontroli przypadki zbywania w drodze przetargów majątkowych przedsiębiorstw z pominięciem obowiązujących przepisów (głównie rozporządzenia RM z dnia 5 września 1993 r. w sprawie zasad organizowania przetargu na sprzedaż środków trwałych przez przedsiębiorstwo państwowe oraz zasad odstąpienia od przetargu) np. pierwszy likwidator POM w Wyrzysku sprzedał w latach 1992-93 część środków trwałych przedsiębiorstw bez przetargu. Za stwierdzone nieprawidłowości został on przez Wojewodę Pilskiego odwołany. W niektórych przypadkach likwidatorzy w ogłoszeniach o przetargu nie zamieszczali wszystkich wymaganych przez prawo informacji, mogło to mieć wpływ na liczbę uczestników przetargu i wysokość osiągniętej za sprzedane składniki ceny. Formalne przeprowadzenie przetargu nie oznaczało, że działania likiwdatora było gospodarne i rzetelne. W trakcie kontroli wykryto przypadki pozwalające na stwierdzenie, że sprzedaż majątku nastąpiła po cenie niższej od możliwej do uzyskania. Z ustaleń kontroli wynika, że wyceny majątków likwidowanych przedsiębiorstw wykonywane przez firmy consultingowe nie były zawsze rzetelne. Z reguły zaniżano wartość prawa wieczystego użytkowania gruntów np. wartość prawa wieczystego użytkowania 41,533 m2 gruntów należących do likwidowanego PEiTOR “Eltor” z Poznania zdaniem firmy consultingowej na koniec września 1994 r. wyniosła 159,7 tys.zł. Tymczasem według obliczeń NIK, zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami prawa oraz zasad dokonywania wycen powinno wynieść 371,7 tys.zł tj. o 212 tys.zł niż określała to firma consultingowa. Część przetargu nie była rzetelnie udokumentowana. W trakcie kontroli stwierdzono przypadki sprzedaży majątku przedsiębiorstw w sposób, który nie zabezpieczał należycie interesów Skarbu Państwa np. likwidator POM w Złotowie w lipcu 1998 r. dokonał sprzedaży gruntów, budynków i budowli przedsiębiorstwu prywatnemu za kwotę 343.800 zł rozkładając zapłatę części tej kwoty na raty. Było to niezgodne z przepisami rozporządzenia RM w sprawie zasad organizowania przetargów. Stwierdzono również przypadki przetargów przez dwóch likwidatorów darowizn na rzecz osób prywatnych bez zgody organu założycielskiego, co było działaniem sprzecznym z ustawą o przedsiębiorstwach państwowych. Dotyczyło to likwidatora PHMB “Budinshut” w Poznaniu z darowizn wpisano 116 tys.zł i Przedsiębiorstwo Przewozów Towarów PKS NR 2 w Poznaniu kilka darowizn o łącznej kwocie 25 tys.zł. Wystąpiły także przypadki nieprzekazania dokumentacji likwidowanych przedsiębiorstw do właściwego archiwum państwowego lub organu państwowego. Wyniki kontroli wskazują na konieczność następujących działań ze strony organów założycielskich: - szybkiego i właściwego reagowania na pogarszającą się sytuację ekonomiczno-finansową nadzorowanych przedsiębiorstw, - rozważnego podejmowania decyzji w sprawie procesów naprawczych, - zwiększania nadzoru i kontroli nad przebiegiem likwidacji celem niedopuszczenia do nieuzasadnionego jej przewlekania, - ustalenia bardziej motywacyjnych zasad wynagradzania likwidatorów, uzależniającego wysokość wynagrodzenia od efektywności realizacji programu naprawczego.