Informacja o wynikach kontroli realizacji programu rządowego z maja 1997 r. pt. "Kierunki działań dla pobudzenia eksportu"

Ustalenia kontroli wykazały, że nie są w pełni realizowane działania mające na celu dynamizowanie eksportu. Brak instytucji lub organu państwowego czy samorządowego zajmującego się skuteczną koordynacją działalności promocyjnej Polski za granicą. Nie sprzyja to kreowaniu pozytywnego wizerunku kraju i jego gospodarki, jak również dbałości o sprawny system wspierania eksportu. W związku z tym Izba widzi potrzebę wypracowania koncepcji promocji eksportu i określenia w okresie co najmniej kilkuletnim branży i kierunków wymagających aktywności promocyjnej rządu. Rada Ministrów w 1997r. przyjęła program rządowy pt. "Kierunki działań dla pobudzenia eksportu" w celu określenia i usystematyzowania zadań wspierających eksport i promocję polskiej gospodarki. Zgodnie z harmonogramem realizacji wykonanie 10 zadań programu miało nastąpić między III kwartałem 1997 a II kwartałem 1998r. NIK stwierdziła, że Ministrowie Finansów, Gospodarki i Skarbu, którzy zostali wyznaczeni jako wykonawcy zadań,, nie dotrzymali większości terminów, a kilku zadań w ogóle nie wykonali. Zdaniem NIK wynikało to przede wszystkim z nierealności terminów, szczególnie tych z 1997r. NIK stwierdziła, że 5 zadań, które wykonać miał Minister Gospodarki, było w istocie powieleniem statutowych zadań Ministerstwa Gospodarki. Najwyższa Izba Kontroli zbadała mechanizmy i instrumenty służące wspieraniu eksportu i proeksportowego rozwoju gospodarki. Chodzi tu o rozszerzenie działalności Korporacji Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A., kredytowanie transakcji eksportowych, poręczenia i gwarancje udzielane przez Skarb Państwa do produkcji eksportowej, ubezpieczanie kredytów eksportowych. Funkcjonowanie tych instrumentów, ze względu na regulacje Światowej Organizacji Handlu, jest, w Polsce dozwolone - w drodze wyjątku, w kraju będącemu w fazie transformacji - tylko do końca 2001 r. W związku z tym, że w ocenie NIK działalność KUKE S.A. w zakresie rozszerzania poręczeń i gwarancji Skarbu Państwa oraz skali ubezpieczeń kontraktów eksportowych jest mało efektywna, Izba postuluje zdynamizowanie tych działań w celu stworzenia warunków sprzyjających promocji eksportu i wzmacniania pozycji polskich eksporterów. Ponadto Izba widzi konieczność uruchomienia działalności gwarancyjnej w eksporcie, w oparciu o Fundusz Gwarancji Eksportowych w KUKE S.A.. Minister Finansów nie utworzył go, chociaż zgodnie z harmonogramem powinien to zrobić ze środków pochodzących m. in. z likwidacji Polskiego Funduszu gwarancyjnego, której miał dokonać Minister Skarbu, NIK domaga się także sfinalizowania działań w zakresie możliwości udzielania dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych, gdyż z analiz resortów, zarówno finansów i gospodarki wynika, że istnieją podstawy do stworzenia oficjalnego systemu wspierania eksportu. Przedmiotem zainteresowania NIK było także gospodarowanie środkami budżetowymi, przeznaczonymi na organizowanie przedsięwzięć promocyjnych, utrzymywanie powołanych do tego placówek ekonomiczno-handlowych, uczestnictwo w targach, imprezach wystawienniczych i misjach gospodarczych oraz dofinansowanie podmiotów gospodarczych biorących udział w tych imprezach. NIK stwierdziła, że maleją nakłady budżetowe (w 1997r. ministerstwo dysponowało środkami stanowiącymi realnie ok. 42 % kwoty z 1991r.), a duża liczba instytucji zajmujących się promocją polskiej gospodarki utrudnia racjonalne wykorzystanie kwot przeznaczonych na ten cel. W związku z tym Izba postuluje zmianę zasad gospodarowania środkami, poprzez unikanie nadmiernego ich rozdrobnienia. Istnieje także konieczność szerszego zainteresowania rezultatami imprez promocyjnych dofinansowywanych z budżetu MG, poprzez zobowiązanie do wyczerpującego prezentowania efektów działań, co pozwoli ocenić zasadność dofinansowywania poszczególnych podmiotów. Z ustaleń kontroli wynika, że administracja rządowa nie ma wypracowanej koncepcji promocji gospodarki polskiej. Zarzut ten obciąża najbardziej Ministra Gospodarki, który ustawowo odpowiada za promocję gospodarki polskiej za granicą oraz za tworzenie odpowiednich rozwiązań systemowych, mających wpływ na wzrost eksportu. Nie opracował założeń i nie przygotował projektu ustawy dotyczącej organizacji i funkcjonowania instytucji promocji, handlu i inwestycji zagranicznych. Szwankuje też współpraca z terenowymi organami administracji rządowej, wojewodom nie przekazywano informacji o programach i planach konkretnych przedsięwzięć, a nawet nie przekazano rządowego programu z maja 1997r. Ponadto Urzędy Wojewódzkie często nieprawidłowo prowadziły inwestycje drogowych przejść granicznych, w latach 199G-1997 wiele z nich nie miało opracowanych i zatwierdzonych założeń techniczno-ekonomicznych oraz zatwierdzonych planów finansowania. NIK krytycznie ocenia opóźnienia w przekazywaniu coraz mniejszych środków finansowych przez Ministra Gospodarki na działalność promocyjną prowadzoną przez Biura Radców Handlowych. Zdaniem Izby uzasadnione byłoby zwiększenie wysokości tych kwot w celu większej efektywności tych działań, w sytuacji rosnącej konkurencji i narastającego udziału deficytu obrotów w wymianie handlowej. NIK pozytywnie ocenia zaangażowanie MG dziedzinie współpracy gospodarczej Polski z zagranicą - negocjacji zmierzających do liberalizacji handlu z krajami Europy Środkowej i Wschodniej oraz krajami rozwijającymi się, działalności traktatowej i uzgodnień odnośnie działań usuwających bariery w handlu i współpracy gospodarczej. Nie było winą resortu, że kryzys walutowy w Rosji osłabił efekty tych działań i spowodował spadek wzrostu eksportu do krajów WNP, szczególnie towarów rolno-spożywczych. Ponadto Izba pozytywnie ocenia działania Ministra Gospodarki i Finansów w zakresie przygotowania projektu ustawy Kodeks Celny oraz ustaw około celnych. Wbrew ustaleniom Rady Ministrów i KERM b. Minister Współpracy Gospodarczej z Zagranicą działając w imieniu Skarbu Państwa wniósł (w kwietniu i lipcu 1996 r.) 100% akcji Polskiego Funduszu Gwarancyjnego SA do Międzynarodowej Korporacji Gwarancyjnej Sp. z o.o., a następnie 67% udziałów tej Spółki do Chemii Polskiej Sp. z o.o., utworzonej przez Polski Fundusz Gwarancyjny SA. Działania te spowodowały, iż Skarb Państwa stał się mniejszościowym udziałowcem tych spółek i utracił możliwość decydowania o sposobie dysponowania i wykorzystania majątku o wartości 545 mln zł, wniesionego wcześniej do ww. podmiotów. Na wniosek Kierownika Ministerstwa Współpracy Gospodarczej z Zagranicą, nie posiadającego aktualnej wiedzy o dokonanych ww. zmianach właścicielskich, Rada Ministrów podjęła 17 grudnia 1996 r. uchwałę dotyczącą likwidacji Polskiego Funduszu Gwarancyjnego SA i Międzynarodowej Korporacji Gwarancyjnej oraz wniesienia środków z likwidacji tych spółek, w kwocie 200 mln zł, do KUKE SA, chociaż Skarb Państwa nie mógł już samodzielnie decydować w tej kwestii. Uchwała powyższa nie została zrealizowana i nie został utworzony fundusz gwarancji eksportowych w ramach KUKE SA. W ocenie NIK, Minister Skarbu Państwa zbyt opieszale poszukiwał rozwiązań tego problemu. Realizacja koncepcji, którą wypracowano dopiero w lipcu 1998 r., zmierzającej do odzyskania kontroli nad majątkiem Skarbu Państwa zaangażowanym w Polskim Funduszu Gwarancyjnym SA, Międzynarodowej Korporacji Gwarancyjnej Sp. z o.o. i Chemii Polskiej Sp. z o.o. (polegającej na podwyższeniu kapitału Międzynarodowej Korporacji Gospodarczej Sp. z o.o. poprzez wniesienie aportu w postaci udziałów Skarbu Państwa w spółce Chemia Polska Sp. z o.o.) zakończyła się niepowodzeniem wobec sprzeciwu władz tych spółek, dysponujących większościowymi pakietami akcji i udziałów. Według Najwyższej Izby Kontroli, realizacja uchwały Rady Ministrów z 17 grudnia 1996 r. w jej dotychczasowej treści może okazać się niemożliwa, wobec nieposiadania przez Skarb Państwa akcji Polskiego Funduszu Gwarancyjnego SA. W tej sytuacji Minister Skarbu Państwa winien podjąć działania w kierunku zmiany ww. uchwały w celu realizacji założeń dotyczących utworzenia i wyposażenia w środki funduszu gwarancji eksportowych.