Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania służby ochrony zabytków w warunkach reformy administracji publicznej

Kontrola, która objęła lata 2000 – 2002 (I kwartał), została przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli w związku z sugestią Komisji Kultury i Środków Przekazu Sejmu RP. Skontrolowano łącznie 84 jednostki, w tym m. in. Ministerstwo Kultury, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, 13 wojewódzkich oddziałów Służby Ochrony Zabytków, 13 urzędów marszałkowskich, 13 starostw powiatowych, 13 urzędów miast na prawach powiatu oraz 27 urzędów gmin. Wyniki kontroli wskazują, że wprowadzona w 1999 r. reforma administracyjna kraju nie wpłynęła na poprawę funkcjonowania systemu ochrony zabytków. Stwierdzono liczne nieprawidłowości, dotyczące wykonywania obowiązków przez wojewódzkie oddziały Służby Ochrony Zabytków i jednostki samorządowe sprawujące ochronę dóbr kultury, w wyniku czego sformułowano szereg ocen krytycznych. Oceny takie dotyczyły również wykonywania obowiązków przez Generalnego Konserwatora Zabytków oraz sprawowania przez Ministra Kultury naczelnego nadzoru nad ochroną zabytków. Formułując krytyczne oceny NIK wskazała, że organy ochrony zabytków prowadziły działalność w trudnej sytuacji finansowej (niewystarczająca wielkość środków budżetowych przeznaczonych na ochronę zabytków), przy niedostosowaniu regulacji prawnych do współczesnych realiów. W okresie objętym kontrolą malały nakłady z budżetu państwa na zadania finansowane w sferze ochrony i konserwacji zabytków, natomiast wydatki z budżetów jednostek samorządowych na te cele, kształtowały się na niskim, ale prawie nie zmienionym poziomie. Przekazywaniu zadań w tej dziedzinie na szczeble samorządowe, nie towarzyszyło bowiem zapewnienie środków na ich realizację. Wydatki budżetu państwa liczone łącznie w części Ministra Kultury i 13 objętych kontrolą wojewódzkich oddziałów SOZ, zmniejszyły się z 61,2 mln zł w 2000 r. do 55,6 mln zł w 2001 r., tj. nominalnie o ok. 9%, a realnie o ok. 14%. Wydatki z budżetów jednostek samorządowych wyniosły łącznie w 2000 r. ok. 77,5 mln zł, a w 2001 r. ok. 78,1 mln zł. Zatem niewystarczająca – w ocenie NIK - skuteczność działań Służby Ochrony Zabytków była często wynikiem uwarunkowań i okoliczności o charakterze systemowym. W sytuacji bardzo ograniczonych, w stosunku do potrzeb, środków finansowych przeznaczonych na ochronę i konserwację zabytków, wystąpiły nieprawidłowości przy realizacji wydatków na ten cel ponoszonych przez wojewódzkich konserwatorów zabytków. Na przykład: - nierzetelnie rozliczono zadania objęte dwoma umowami zawartymi przez wojewódzkiego konserwatora zabytków w województwie kujawsko- pomorskim, tj. bez przedstawienia szczegółowego kosztorysu robót, tylko w oparciu o tzw. “kalkulacje wynikowe” zawierające ogólne pozycje kosztów; - w 4 oddziałach wojewódzkich Służby Ochrony Zabytków stwierdzono nieprawidłowości dotyczące zlecania zadań jednostkom nie zaliczanym do sektora finansów publicznych; - realizowano prace remontowo – konserwatorskie i remonty zastępcze oraz zlecano opracowania dokumentacyjne w okolicznościach niewykluczających istnienia powiązań o charakterze korupcyjnym, pomiędzy zlecającym zadania byłym wojewódzkim konserwatorem zabytków w województwie podlaskim, a wykonawcą tych zadań. Kontrola NIK wykazała również inne nieprawidłowości polegające m. in. na: - zaległości w prowadzeniu rejestrów i zbiorów dokumentów zabytków we wszystkich skontrolowanych wojewódzkich oddziałach Służby Ochrony Zabytków; - nieokreśleniu przez Generalnego Konserwatora Zabytków czytelnych kryteriów i zasad przyznawania dotacji dla użytkowników zabytków nieruchomych; - prowadzeniu prac w obiektach zabytkowych bez zezwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków, a także kierowaniu robotami budowlanymi i sprawowaniu nadzoru inwestorskiego przez osoby, które nie spełniały warunków określonych w przepisach wykonawczych do ustawy o ochronie dóbr kultury; - niewywiązywaniu się przez wojewódzkich konserwatorów zabytków z obowiązku przekazywania do Ośrodka Dokumentacji Zabytków wszystkich kart ewidencyjnych obiektów architektury i budownictwa wpisanych do rejestru zabytków. W żadnym ze skontrolowanych urzędów miejskich nie stwierdzono przypadku nakazania właścicielowi lub użytkownikowi wykonania robót konserwatorskich. Nie miały także miejsca przypadki wykonywania zastępczych robót konserwatorskich ze środków publicznych. Na przykład na terenie powiatu łomżyńskiego zaniedbane były dwory, w tym najstarszy z nich – w Tarnowie – od wielu lat popadający w ruinę. Ochrony i rewaloryzacji wymagał też zabytkowy zespół fortów w Piątnicy o ponadregionalnym znaczeniu. W czasie oględzin zabytkowego zespołu pałacowo – parkowego w Zagórzu (powiat kłobucki) stanowiącego obecnie prywatną własność, stwierdzono postępujące niszczenie obiektu, który wymagał kapitalnego remontu. Powybijane szyby, brakujące elementy ram i skrzydeł okiennych, odpadające z zawilgoconych ścian tynki, nacieki oraz wykwity pleśni w górnych partiach budynku, świadczące o nieszczelności dachu mogły świadczyć o niebezpieczeństwie zawalenia się budynku. Uległ zniszczeniu nie pielęgnowany od wielu lat drzewostan parku. W 2 urzędach miejskich stwierdzono przypadki niszczejących zabytków przy jednoczesnym braku skutecznych działań zapobiegawczych ze strony władz samorządowych. Na przykład przeprowadzona przez służby Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w marcu 2001 roku inspekcja konserwatorska zabytkowej bożnicy w Ciechanowcu wykazała jej niszczenie. Dopiero na wniosek tych służb wykonano prace zabezpieczające obiekt przed dewastacją i ujemnym wpływem warunków atmosferycznych. Także Urząd Miasta Rabka – Zdrój w ograniczonym zakresie podejmował działania dotyczące ochrony willi “Gwiazda”, dla której w 1995 r. sporządzono opinię konserwatorską określającą warunki adaptacji i remontu, a następnie podjęto czynności zmierzające do jej wykreślenia z rejestru i rozbiórki – wbrew opinii Ośrodka Dokumentacji Zabytków. Ze względu na brak środków finansowych nie wykonano robót zabezpieczających. Gmina nie dysponowała na ten cel środkami, ponieważ priorytetowym kierunkiem finansowania były zadania dotyczące gazyfikacji i oczyszczalni ścieków.