Organizacja i finansowanie szkolnictwa ponadgimnazjalnego

Kontrola została przeprowadzona w 48 jednostkach, w b. Ministerstwie Edukacji i Nauki i w 47 jednostkach samorządu terytorialnego (21 powiatach i 26 gminach). Celem kontroli była ocena wdrażania reformy oświaty w zakresie kształcenia ponadgimnazjalnego, z uwzględnieniem problematyki spełniania obowiązku nauki. Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie ocenia efekty reformy oświaty, polegające na wdrażaniu do ustroju szkolnego sieci różnych typów publicznych szkół ponadgimnazjalnych, pomimo stwierdzenia istotnych nieprawidłowości. Stworzono siedem podstawowych typów szkół ponadgimnazjalnych (ogółem w roku szkolnym 2004/2005, w skali kraju - 8.414 szkół, 1.597 tys. uczniów), tj.: 1) cztery typy szkół na podbudowie programowej gimnazjum (2 lub 3 letnie zasadnicze szkoły zawodowe, 3 letnie licea ogólnokształcące i licea profilowane oraz 4 letnie technika) - z dniem 1 września 2002 r. (w roku szkolnym 2004/2005 – 98% szkół i 99,7% uczniów), 2) dwa typy szkół na podbudowie programowej zasadniczej szkoły zawodowej (2 letnie uzupełniające licea ogólnokształcące i 3 letnie technika uzupełniające) - z dniem 1 września 2004 r. (2% szkół i 03% uczniów), 3) szkoły na podbudowie programowej liceum (ogólnokształcącego i profilowanego), tj. szkoły policealnej z okresem nauczania nie dłuższym niż 2,5 roku - z dniem 1 września 2005 r. W ocenie NIK, ukształtowana sieć publicznego szkolnictwa ponadgimnazjalnego zapewnia absolwentom gimnazjów możliwość realizowania obowiązku nauki, a absolwentom zasadniczych szkół zawodowych i liceów - możliwość kontynuowania kształcenia. Stwierdzone istotne nieprawidłowości dotyczą: nieprawidłowej organizacji i niepełnego finansowania części szkół prowadzonych przez powiaty, niezadowalających efektów pracy dydaktycznej w liceach profilowanych i zasadniczych szkołach zawodowych oraz niedostatecznego nadzoru ze strony organów prowadzących szkoły i kuratorów oświaty, a także niedostatecznej kontroli ze strony gmin w zakresie spełniania obowiązku nauki przez młodzież w wieku 16-18 lat. 1. Stwierdzono, że organizacja pracy dydaktycznej w szkołach ponadgimnazjalnych oraz jej finansowanie przez powiaty, nie zawsze były prowadzone w sposób zgodny z obowiązującymi wymogami. Około 10% szkół, ze względu na brak naboru w warunkach niżu demograficznego , podjęło działalność dydaktyczną z opóźnieniem, a 5% szkół nie podjęło działalności i zostało zlikwidowane (dotyczyło to głównie liceów profilowanych i zasadniczych szkół zawodowych). W 6 powiatach (28,6%) wskutek braku środków finansowych lub braku nauczycieli o odpowiednich kwalifikacjach, nie były przestrzegane obowiązujące wymagania w zakresie podziału na grupy, a w 11 powiatach (52,4%) wprowadzano działania oszczędnościowe, m.in. polegające na zaleceniu dyrektorom szkół stosowania liczebności klas na poziomie 34-35 uczniów (wielkość przyjęta jako optymalna – 25 uczniów) oraz ograniczeniu zakupu pomocy dydaktycznych. W 14 powiatach (66,7%) nie finansowano podległym szkołom ponadgimnazjalnym żadnych zajęć dodatkowych i pozalekcyjnych, bądź finansowano te zajęcia w bardzo ograniczonym zakresie. W 2002 r. w budżetach 5 powiatów (23,8%), mimo obowiązku wynikającego z ustawy - Karta Nauczyciela, nie wyodrębniono środków na dofinansowanie doskonalenia zawodowego nauczycieli, a w 5 powiatach (23,8%) wielkość wyodrębnionych środków była niższa od normy określonej w ww. ustawie. W 10 powiatach (47,6%) stwierdzono nieprawidłowości w gospodarowaniu ww. wyodrębnionymi środkami. 2. Wyniki zewnętrznych egzaminów (tj. egzaminu maturalnego i egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe) wskazują na niskie efekty pracy dydaktycznej części szkół ponadgimnazjalnych, zwłaszcza liceów profilowanych i zasadniczych szkół zawodowych. W roku szkolnym 2004/2005 egzaminu maturalnego w skontrolowanych liceach ogólnokształcących nie zdało 7,2% absolwentów przystępujących do tego egzaminu, a w liceach profilowanych – 28,8%. W skali kraju w 2005 r. w liceach ogólnokształcących egzaminu maturalnego nie zdało 7,5%, a w liceach profilowanych – 32,9% (natomiast w 2006 r. odpowiednio 10,4% i 38%). Egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w latach szkolnych od 2003/2004 do 2004/2005 nie zdało (odpowiednio) 30,1% i 32,1% osób przystępujących do tego egzaminu (absolwentów zasadniczych szkół zawodowych), co świadczy o niedostatkach w procesie kształcenia zawodowego uczniów tych szkół. 3. Nadzór nad działalnością szkół ponadgimnazjalnych nie był sprawowany w sposób rzetelny zarówno przez organy prowadzące, które ograniczały się głównie do kontroli w zakresie spraw finansowych, jak i przez kuratorów oświaty, którzy koncentrowali się przede wszystkim na opiniowaniu arkuszy organizacyjnych szkół. W 13 powiatach (61,9%) w żadnej z podległych szkół ponadgimnazjalnych nie przeprowadzono kontroli w zakresie przestrzegania obowiązujących przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników i uczniów oraz przepisów dotyczących organizacji pracy szkoły. Do 9 powiatów (42,8%) kuratorzy oświaty nie przekazali dokumentów dotyczących mierzenia jakości pracy szkół ponadgimnazjalnych, pomimo ustawowego obowiązku w tym zakresie. 4. Skontrolowane gminy nie wykonywały rzetelnie ustawowych zadań w zakresie kontroli spełniania obowiązku nauki przez młodzież w wieku 16-18 lat . W 7 skontrolowanych gminach i miastach na prawach powiatu (20,6%) podjęto realizację ww. zadań dopiero w roku szkolnym 2004/2005, a w 10 jednostkach (29,4%) nie prowadzono ewidencji i kontroli spełniania obowiązku nauki przez młodzież w wieku 16-18 lat. W skontrolowanych jednostkach ustalono, że w odniesieniu do 25% mieszkańców w wieku 16-18 lat brak było informacji o spełnianiu w roku szkolnym 2004/2005 obowiązku nauki (lub obowiązku szkolnego). W ocenie NIK, dane dotyczące spełniania tego obowiązku, przekazane w ramach systemu informacji oświatowej z 19 skontrolowanych gmin i miast na prawach powiatu (55,9%) do Ministerstwa nie były rzetelne. Spowodowane to było m.in. brakiem w ustawie o systemie oświaty regulacji zobowiązujących dyrektorów szkół ponadgimnazjalnych oraz inne podmioty, w których może być realizowany obowiązek nauki, do informowania gmin o spełnianiu tego obowiązku przez absolwentów gimnazjów. W celu wyeliminowania stwierdzonych nieprawidłowości Minister Edukacji Narodowej m.in. powinien: rozważyć zasadność funkcjonowania liceów profilowanych w obecnym kształcie organizacyjnym oraz określić podstawy programowe dla wszystkich zawodów, ujętych w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, a także: 1) egzekwować od kuratorów oświaty obowiązek mierzenia jakości pracy szkół ponadgimnazjalnych, 2) usprawnić wykorzystywanie środków finansowych, kierowanych na wyposażenie szkół ponadgimnazjalnych, 3) podjąć działania zmierzające do nowelizacji ustawy o systemie oświaty w zakresie ewidencji i kontroli spełniania obowiązku nauki przez młodzież w wieku 16-18 lat. Organy prowadzące szkoły ponadgimnazjalne m.in. powinny analizować wyniki egzaminów zewnętrznych w szkołach oraz zapewnić warunki organizacyjne i finansowe działalności szkół (m.in. określać zakres koniecznej poprawy warunków pracy szkół) oraz wzmocnić nadzór nad szkołami. Opracowano w Departamencie Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego NIK.