Likwidacja kopalń węgla kamiennego w 2005 r. z uwzględnieniem wykorzystania pożyczki Banku Światowego

Celem kontroli była ocena prawidłowości przyznawania, wykorzystania i rozliczania dotacji budżetowych przeznaczonych na likwidację kopalń w 2005 r., w tym środków pochodzących z pożyczki Banku Światowego, jaka została przyznana Polsce w 2004 r. W okresie 2000-2005 koszty likwidacji kopalń (bez kosztów usuwania szkód górniczych) pokryte dotacjami budżetu państwa wyniosły łącznie 1.533 mln zł, z czego 1.052 mln zł wykorzystały Spółka Restrukturyzacji Kopalń S.A. w Katowicach (SRK) i Bytomska Spółka Restrukturyzacji Kopalń Sp. z o.o. w Bytomiu (BSRK). W ostatnich 4 latach zadania związane z likwidacją kopalń finansowane były w około 98 % dotacjami budżetu państwa. Łącznie na realizację programu reformy górnictwa węgla kamiennego Minister Gospodarki w 2005 r. dysponował środkami budżetowymi w wysokości 1.092,7 mln zł, z czego 370,5 mln zł (34 %) przeznaczono na zadania związane z likwidacją kopalń. Rok 2005 był pierwszym rokiem, w którym część tych dotacji została sfinansowana środkami pożyczki Banku Światowego. Najwyższa Izba Kontroli pozytywnie oceniła proces przyznawania, sposób wykorzystania i rzetelność rozliczania dotacji budżetowych, przeznaczonych na likwidację kopalń w 2005 r., w tym na usuwanie szkód górniczych, pomimo stwierdzonych nieprawidłowości. NIK zwróciła jednocześnie uwagę, że niewykorzystana kwota środków budżetu państwa w 2005 r. przewidziana na powyższe cele była wyższa od wykorzystanej kwoty pożyczki Banku Światowego, co wskazuje na niedostosowanie wysokości środków dotacji przeznaczonych w ww. roku na likwidację oraz usuwanie szkód górniczych, do możliwości ich pełnego wykorzystania. NIK pozytywnie oceniła realizację przez SRK i BSRK zadań finansowanych z dotacji, zwracając jednak uwagę, że w trakcie roku ich planowany zakres, podlegał licznym zmianom i ograniczeniom w stosunku do pierwotnych założeń na 2005 r. co, m.in. było wynikiem nierzetelnego planowania. Natomiast NIK negatywnie oceniła działania SRK w zakresie zabezpieczenia kopalń czynnych przed zagrożeniem wodnym, prowadzone z naruszeniem zasad określonych w przepisach prawa oraz decyzjach nadzoru górniczego, a także niewłaściwie realizowane przez BSRK niektóre rekultywacje terenów pogórniczych. Ponadto, NIK podtrzymała, dwukrotnie wyrażoną (w 2004 r. i w 2005 r.), krytyczną opinię, dotyczącą istniejącej w górnictwie organizacji procesu likwidacji kopalń, która nie sprzyja właściwej koordynacji ww. działalności oraz minimalizacji jej kosztów oraz negatywnie ocenia brak realizacji wniosku Izby w tej sprawie od 2 lat. Ważniejsze ustalenia kontroli: 1. W 2005 r. na likwidację kopalń wykorzystano ogółem 217,9 mln zł dotacji budżetowych z kwoty 370,5 mln zł, jaką dysponował Minister Gospodarki na ten cel, co stanowiło 59 % tych środków. Natomiast z dotacji w łącznej wysokości 129,0 mln zł, przeznaczonych na usuwanie szkód górniczych, wykorzystano 71,2 mln zł, co stanowiło 55 % ogółu środków przewidzianych na te zadania w 2005 r. W roku poprzednim (2004 r.) przy niższych kwotach przeznaczonych na działania likwidacyjne i usuwanie szkód górniczych wykorzystano je w wyższym stopniu - odpowiednio w 88 % i 85 %. Kwota 120,1 mln zł niewykorzystanych środków budżetu państwa na 2005 r., przewidzianych na likwidację kopalń, była wyższa od wykorzystanej kwoty pożyczki Banku Światowego wynoszącej 115,8 mln zł. Niepełne wykorzystanie dotacji, z reguły związane z wydłużeniem realizacji niektórych zadań ponad założony horyzont czasowy, prowadzi, m.in. do wzrostu ponoszonych kosztów stałych. Ponadto, przeszacowanie przewidzianych dotacji na likwidację kopalń, w danym roku budżetowym, zdaniem NIK, skutkuje nieuzasadnionym blokowaniem środków budżetu państwa. 2. W 2005 r. w ramach realizowanych zadań likwidacyjnych i polikwidacyjnych, m.in.: zlikwidowano/zabezpieczono 30.441 m wyrobisk korytarzowych i 1.050 m szybów; wykonano 190 zadań w ramach likwidacji infrastruktury kopalń; zrekultywowano 88,3 ha terenów pogórniczych; zrealizowano 223 zadania zabezpieczające – głównie kopalnie sąsiednie przed zagrożeniami, a w ramach usuwania szkód górniczych wykonano 436 zadań. Wykonany rzeczowy zakres zadań wprawdzie był zgodny z zaktualizowanymi rocznymi planami SRK i BSRK na 2005 r. jednak był on znacznie niższy od planów pierwotnych, co zdaniem NIK wynikało z nierzetelnego planowania, a także ze zbyt długiego okresu przygotowań oraz przeprowadzania postępowań przetargowych. Jednym z niewykonanych w 2005 r. zadań było założone w rządowym Planie zamknięcia kopalń w latach 2004-2007 zakończenie wydobycia oraz postawienie kopalni „Polska-Wirek” w stan likwidacji. Zakończenie wydobycia tej kopalni, z uwagi na koniunkturę na rynku węgla, zostało przesunięte uchwałą Zarządu Kompanii Węglowej S.A. na koniec 2007 r. 3. W ocenie NIK przekazane spółkom restrukturyzacji kopalń dotacje zostały wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem wskazanym w umowach zawartych z Ministrem oraz w rozporządzeniu z dnia 28.01.2004 r. w sprawie dotacji na finansowanie likwidacji kopalń. Powyższą ocenę oparto na wynikach badań szczegółowych przeprowadzonych na operacjach księgowych, stanowiących dla SRK i BSRK podstawę rozliczenia wykorzystanych dotacji. W badanej próbie stwierdzono natomiast przypadki nieprawidłowości w zakresie przygotowania i realizacji niektórych prac, w tym m.in.: określanie wartości zamówień na roboty budowlane z pominięciem sporządzenia kosztorysu inwestorskiego, nie egzekwowanie kar umownych z tytułu przekraczania przez wykonawców terminów wykonania zadań, prowadzenie rekultywacji terenów pogórniczych w sposób niezgodny z opracowaną dokumentacją, bądź też znaczne opóźnienia w wypłatach odszkodowań z tytułu naprawiania szkód górniczych sięgające nawet 6 lat. 4. Spółka Restrukturyzcji Kopalń w okresie swojego 6-letniego funkcjonowania nie rozwiązała w sposób prawidłowy realizacji jednego ze swoich podstawowych zadań, tj. zabezpieczenia kopalń czynnych przed zagrożeniem wodnym. W 2005 r. brak odpowiedniej ilości głębinowych agregatów pompowych doprowadził do wzrostu ryzyka powstania realnego zagrożenia wodnego w niektórych czynnych kopalniach oraz stanowił barierę realizacji części zadań w zakresie upraszczania systemów odwadniania. Z pierwotnie najmowanych 19 agregatów pompowych na koniec 2005 r. pozostało 10 sprawnych urządzeń o łącznej wydajności stanowiącej niecałe 70 % wydajności wynikającej z decyzji Urzędu Górniczego do Badań Kontrolnych Urządzeń Energomechanicznych. Brak własnych głębinowych agregatów pompowych powodował także konieczność kontynuowania niekorzystnych dla Spółki umów o udostępnianie jej agregatów pompowych przez Przedsiębiorstwo Budowy Szybów S.A. Przeprowadzone przez SRK w 2005 r. i w 2006 r. postępowania przetargowe nie doprowadziły do wyłonienia dostawcy agregatów, gdyż postawione potencjalnym dostawcom warunki dwóch kolejnych przetargów nakładały na nich jednostronne i trudne do spełnienia wymagania i obowiązki. Pierwszy przetarg unieważniono ze względu na fakt, że żaden z 4 oferentów nie złożył oferty zgodnej z dokumentacją przetargową, a drugi – ze względu na brak jakichkolwiek ofert. 5. NIK negatywnie oceniła brak działań zmierzających do utworzenia na bazie spółek restrukturyzacji kopalń (SRK i BSRK) jednego podmiotu zajmującego się procesami likwidacyjnymi i polikwidacyjnymi we wszystkich kopalniach dotychczas wchodzących w skład obu tych spółek, co nie sprzyja właściwej koordynacji działań oraz obniżeniu ich kosztów. Działania te nie zostały podjęte pomimo dwukrotnie podzielanego poglądu Izby w tej kwestii przez ministra właściwego ds. gospodarki, po dwóch kolejnych kontrolach NIK (w 2004 r. i 2005 r.) dotyczących likwidacji kopalń węgla kamiennego.