Informacja o wynikach kontroli zaspokojenia przez Skarb Państwa roszczeń osób z tytułu pozostawionego mienia zabużańskiego

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła na przełomie 2003 i 2004 roku – z własnej inicjatywy – kontrolę zaspokojenia przez Skarb Państwa roszczeń osób z tytułu pozostawionego mienia zabużańskiego. Kontrola przeprowadzona została przez Najwyższą Izbę Kontroli Delegaturę we Wrocławiu na terenie województwa dolnośląskiego, w którym zarejestrowanych było 22,3% wniosków złożonych w skali kraju. Skontrolowano: Dolnośląski Urząd Wojewódzki, 4 starostwa powiatowe, 3 miasta na prawach powiatu, Delegaturę Ministra Skarbu Państwa we Wrocławiu, Oddział Terenowy Agencji Nieruchomości Rolnych we Wrocławiu, Oddział Terenowy Biura Agencji Mienia Wojskowego we Wrocławiu, Oddział Rejonowy Wojskowej Agencji Mieszkaniowej we Wrocławiu i Nadleśnictwo w Lwówku Śląskim. Celem kontroli było ustalenie na terenie województwa dolnośląskiego stanu rozpoznania przez wojewodę i skontrolowane starostwa zobowiązań Skarbu Państwa z tytułu tzw. roszczeń zabużańskich, określenie dotychczasowego stopnia ich zaspokojenia, legalności i rzetelności potwierdzania zabużanom prawa do uprawnień zabużańskich i ich realizacji, poprzez zaliczanie tych uprawnień na pokrycie ceny nabywanych nieruchomości Skarbu Państwa (lub opłat za użytkowanie wieczyste), a także respektowanie prawa zabużan do nieodpłatnego uwłaszczenia na nieruchomościach Skarbu Państwa i gmin. W kontrolowanej działalności wystąpiły istotne uchybienia i nieprawidłowości związane z: - rozpoznaniem skali roszczeń i potwierdzaniem uprawnień zabużańskich,* - realizacją roszczeń, - przyznawaniem uprawnień w postaci prawa do nieodpłatnego przekształcania zabużanom prawa użytkowania wieczystego w prawo własności. Stwierdzono, że żadne ze skontrolowanych starostw nie posiadało rzetelnego rozpoznania skali roszczeń zabużańskich, a wnioski, które zostały złożone w tych jednostkach nie były analizowane pod kątem ich kompletnej zawartości i wiarygodności. W zasadzie służyły one tylko ewidencji i nie skutkowały wszczynaniem stosownych postępowań administracyjnych w celu wydania decyzji (zaświadczenia). Postępowania takie wszczynano dopiero po złożeniu odrębnych i uzupełnionych wniosków. W efekcie w dalszym ciągu nie była znana skala wysuwanych, a tym bardziej potwierdzonych uprawnień zabużańskich, co uniemożliwiało Państwu podjęcie racjonalnych rozwiązań (organizacyjnych, prawnych) dotyczących form i wysokości ich zaspokojenia. Przy potwierdzaniu uprawnień zabużańskich doszło do wydania 68 decyzji (zaświadczeń) o wartości 78.963 zł z istotnym naruszeniem prawa, skutkującym wszczęciem postępowań w sprawie ich wyeliminowania z obrotu prawnego (wszczęcie postępowań w celu stwierdzenia nieważności, wznowienie postępowań). Polegało to na braku podstaw prawnych do wydawania potwierdzeń uprawnień, bezpodstawnym zawyżaniu wartości uprawnień pozostałych do realizacji oraz nieprawidłowościach związanych z udziałem stron w postępowaniu administracyjnym. Odnosiło się to do 22,4% objętych badaniami potwierdzeń wartości 44,9%. W województwie dolnośląskim liczba potwierdzonych praw do zaliczenia uprawnień zabużańskich wynosiła 851 o wartości 416.465 tys. zł, a na załatwienie oczekiwało jeszcze ponad 17 tys. wniosków. W kontrolowanych jednostkach realizacja potwierdzonych uprawnień zabużańskich nie była wysoka i przebiegała powoli. Mogła się materializować przy sprzedaży (przetargowej i bezprzetargowej) nieruchomości Skarbu Państwa. Ich areał w objętym kontrolą okresie był bardzo ograniczony i w zasadzie sprowadzał się do Zasobu Nieruchomości Skarbu Państwa będącego w gestii starostów – 1.353 ha. Warto ponadto zwrócić uwagę, że zasób ten nie był w pełni rozpoznany. Występowały też bariery prawne rozliczania uprawnień zabużańskich, wykluczające udział osób uprawnionych lub ich spadkobierców w organizowanych przetargach, na zbycie mienia Skarbu Państwa. W kontrolowanym okresie w woj. dolnośląskim sprzedano zabużanom łącznie 56 nieruchomości o wylicytowanej wartości 4.917 tys. zł. Niewysoki był też ogólny stopień zaspokojenia uprawnień zabużańskich z potwierdzeń wydanych przez starostwa woj. dolnośląskiego. W objętej badaniami kontrolnymi grupie starostw wyniósł on bowiem 11,7% (34.630 tys. zł). Stwierdzono także brak pełnego rozeznania odnośnie skali realizacji przysługujących zabużanom uprawnień do nieodpłatnego przekształcania prawa użytkowania wieczystego w prawo własności dla uprawnionych zabużan. Stwierdzono, że w kontrolowanych starostwach przy korzystaniu z tego przywileju doszło do nielegalnego wydania 44 decyzji, tj. 37% wartości 269 tys. zł. Ustalenia związane z wydawaniem potwierdzeń uprawnień zabużańskich, jak też z realizacją prawa do przekształcania prawa użytkowania wieczystego w prawo własności osobom uprawnionym, wskazują na obszary i zjawiska zagrożone korupcją. Wojewoda Dolnośląski w ograniczonym zakresie sprawował nadzór i kontrolę nad przebiegiem realizacji uprawnień zabużańskich. _______________________________________ *)Tak zwane uprawnienia zabużańskie uzyskały osoby, które posiadały obywatelstwo i zamieszkiwały na terenach niewchodzących obecnie w skład terytorium Rzeczpospolitej, pozostawiły, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na tych terenach nieruchomości, za które na mocy umów międzynarodowych zawartych w 1944 r. przez Państwo Polskie (z Białorusią, Ukrainą oraz Litwą) miały otrzymać ekwiwalent i powróciły do Polski, poddając się ewakuacji (repatriacji) na podstawie indywidualnych umów oraz bez uzyskania dokumentów repatriacyjnych. Prawo do rekompensaty najpierw miało postać nadania na własność nieruchomości rolnych lub nierolnych. W latach 60-tych prawo to ukształtowane zostało jako prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego przez osoby repatriowane na poczet pokrycia ceny lub opłaty za użytkowanie wieczyste nieruchomości państwowych. Do 1998 r. procedura stwierdzania uprawnień oraz zaliczania odbywała się w jednym akcie administracyjnym wykonywanym przez odpowiednie wówczas organy administracji terenowej. Od 1998 r. oddzielono stwierdzanie uprawnienia od jego wykonania w formie nabycia nieruchomości Skarbu Państwa, głównie w przetargach. Dokumentem płatniczym w transakcjach kupna - sprzedaży nieruchomości w ramach realizacji prawa do zaliczenia są potwierdzenia uprawnień zabużańskich wydane do 14 września 2001 r. w formie zaświadczeń początkowo kierownika urzędu rejonowego rządowej administracji ogólnej, a później starosty, od 15 września 2001 r. do 30 stycznia 2004 r. - decyzji starosty, a od 1 lutego 2004 r. - decyzji wojewody.