Informacja o wynikach kontroli ochrony środowiska w przemyśle siarkowym z uwzględnieniem rekultywacji i zagospodarowania terenów pogórniczych

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła w okresie od 31 sierpnia do 30 grudnia 1998 r. kontrolę ochrony środowiska w przemyśle siarkowym z uwzględnieniem rekultywacji i zagospodarowania terenów pogórniczych. Kontrola została przeprowadzona z własnej inicjatywy NIK i obejmowała okres 1993 - I półrocze 1998 r. Dotychczas Izba nie przeprowadziła kontroli w tym zakresie. Celem kontroli było dokonanie oceny działalności właściwych organów administracji rządowej, jednostek przemysłu siarkowego oraz innych jednostek w zakresie ochrony środowiska na terenach związanych z eksploatacją, przetwarzaniem i składowaniem siarki. Z ustaleń kontroli wynika, że po załamaniu się w 1993 r. cen na światowym rynku siarki b. Minister Przemysłu i Handlu nie podjął działań zmierzających do restrukturyzacji przemysłu siarkowego. Ograniczył działania restrukturyzacyjne do podejmowania decyzji o likwidowaniu kopalń siarki bez opracowania programów ich likwidacji, powodowało to m.in skokowy wzrost przy powierzchni terenów pogórniczych wymagających rekultywacji, a pozostawienie aż do 1998 r. rekultywacji samym przedsiębiorstwom przemysłu siarkowego doprowadziło do znacznych opóźnień w przywracaniu terenom pogórniczym użyteczności - zgodnie z art.20 ust.4 ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gleb rolnych i leśnych zakłady przemysłowe mają 5 lat na przeprowadzenie rekultywacji gruntów. Okres ten w KS “Grzybów” wydłużono o 6 lat, a w b. KS “Piaseczno” nieczynnej od 1982 r. przewiduje się zrekultywowć dopiero w 2006. Sytuacji nie poprawiło objęcie likwidacji kopalni siarki dotacjami z budżetu państwa, które były bowiem niższe od kosztów robót przewidzianych do wykonania w zatwierdzonych projektach. Skutkowało to wydłużeniem okresu likwidacji, a w przypadku KS “Machów” zwiększeniem kosztów o wydatki koniecznego w dłuższym okresie czasu utrzymywania odwodnienia niezlikiwdowanego wyrobiska odkrywkowego. W trakcie kontroli stwierdzono, że co roku zwiększa się różnica pomiędzy kwotą przyznanych dotacji, a kosztami robót przewidzianymi do realizacji w projektach likwidacji kopalni siarki. W trakcie kontroli stwierdzono, że pomimo braku kompleksowych programów i działań koordynacyjnych zakłady przemysłu siarkowego podejmowały działania proekologiczne, które m.in poprzez zmniejszenie wydobycia o 30% doprowadziły do znacznego zmniejszenia szkodliwego oddziaływania na środowisko, w 1997 r. w stosunku do roku 1993 zmniejszyła się emisja do powietrza pyłów siarki, tlenku węgla i dwutlenku siarki o połowę, a tlenków azotu o 3/4. Również o 3/4 zmniejszyła się ilość ścieków odprowadzonych do wód powierzchniowych, przy czym ładunek zanieczyszczeń w tych ściekach zmniejszył się o ponad 2/3. Pobór i zużycie wody było mniejsze o blisko 1/10. Uzyskane efekty umożliwiły GIOŚ skreślenie z liczby 80 zakładów najbardziej uciążliwych dla środowiska, ”Siarkopolu” Gdańsk S.A w 1994 r. i KiZChS w “Grzybowie” w 1998 r. W toku kontroli stwierdzono również negatywne oddziaływanie przemysłu siarkowego na powierzchnię terenu i warunki hydrogeologiczne grożące w niektórych przypadkach klęską ekologiczną. Istotnie przekształcono rzeźbę terenu przez powstanie wyrobisk kopalni odkrywkowych sięgających ponad 100 m poniżej poziomu terenu na powierzchni 720 ha. Utworzono zwałowiska nakładu o wysokości 60 m nad poziom terenu na obszarze 880 ha, nieregularnie obniżono teren o 2-9 m po wyeksploatowaniu siarki metodą otworową na powierzchni około 5000 ha. W KS “Machów” podczas 28-ośmio letniej eksploatacji razem z rudą siarki wybrano naturalną warstwę nieprzepuszczalnych skał oddzielających od siebie dwie warstwy wodonośne: czwartorzędową płytko położoną, dobrej jakości zdatną do celów pitnych oraz zalegającą niżej trzeciorzędową, naporową silnie zmineralizowaną, zawierającą duże ilości siarkowodoru. Brak warstwy nieprzepuszczalnej powoduje stałe niebezpieczeństwo zetknięcia się obu tych warstw wodonośnych i zanieczyszczenia wód czwartorzędowych oraz zagrożenie wypełnienia wyrobiska wodami złożowymi silnie zanieczyszczonymi siarkowodorem, degradację wód gruntowych, powierzchniowych oraz skażenie toksyczne rzeki Wisły, a także zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego siarkowodorem na obszarze ca 450 ha wokół likwidowanej kopalni. Podobna sytuacja występuje w położonej niedaleko KS “Machów” KS “Piaseczno”. Kontrola ustaliła, że porzucona przez właściciela w 1996 r. KS “Basznia” w woj. podkarpackim stanowi źródło nadzwyczajnego zagrożenia środowiska naturalnego. Zły stan techniczny pozostawionych otworów przy wysokim ciśnieniu w warstwie złożowej może spowodować niekontrolowany wypływ wody z dużą zawartością siarkowodoru. Stwarza to dla mieszkańców okolicznych miejscowości w tym uzdrowiska Horyniec niebezpieczeństwo zatrucia siarkowodorem. Kopalnia należąca do spółki j.w. “Sulphurquest of Poland” założona została w czerwcu 1990 r. przez “Minquest Co. Ltd” w Londynie (75% udziałów) i “Sulphur” sp. z o.o będącą spółką SP (25% udziałów o wartości 500 tys.$.) Do uzyskania powyższego kapitału pełnomocnik b. MPH zaciągnął pożyczkę - bez wymaganego zezwolenia dewizowego - 500 tys.$ w spółce “Minquest Co Ltd”, którą to kwotę “Sulphor” Sp z o.o wniosła do “Sulphurquest of Poland”. Dodatkową umową “Sulphur” sp. z.o.o przekazała cały majątek KS “Basznia” spółce j.v “Sulphuerqest of Poland”. Nowo utworzona spółka w okresie 1990 - I półrocze 1993 wydobyła i sprzedała 240 tys.ton siarki. Do czasu zakończenia kontroli nie podjęto działań zmierzających do usunięcia zagrożenia. W trakcie kontroli stwierdzono, że zakłady przemysłu siarkowego zarówno czynne, jak i w likwidacji nie w pełni ponosiły opłaty za korzystanie ze środowiska i nie w pełni uiszczały kary za przekroczenie rodzaju lub ilości substancji wprowadzonych do środowiska, przy czym zakłady będące w likwidacji realizowały opłaty i wymierzały kary z dotacji budżetowej przyznawanej na likwidację kopalni. Suma zaległości w spłatach opłat naliczonych jednostkom przemysłu siarkowego za korzystanie ze środowiska wyniosła ponad 82 mln. zł z czego nie uiszczono około 63%. Mimo, że działalność zakładów przemysłu siarkowego (w tym także rekultywacja) podlega kontroli i nadzorowi to poza nadzorem Dyrektorów Okręgowych Urzędów Górniczych i kontroli WIOŚ działania innych organów administracji publicznej były niewystarczające w tym b. MPiH, MSP, MG i MOŚZNiL. Świadczy o tym przykład KS “Basznia”, o której Ministrowie: Gospodarki, Skarbu Państwa, Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa posiadając informacje, że stanowi ono nadzwyczajne zagrożenie dla środowiska naturalnego nie podjęli zdecydowanych działań zmierzających do likwidacji tego zagrożenia.