Informacja o wynikach kontroli realizacji programów zwiększania lesistości Polski

Najwyższa Izba Kontroli w okresie od 8 kwietnia do 20 sierpnia 1998 r. z własnej inicjatywy przeprowadziła kontrolę realizacji zwiększania lesistości lasów Polski. Kontrola objęła lata 1995-1997. Dla badanego okresu plany zwiększania lesistości w Polsce zawarto w dwóch programach rządowych opracowanych przez MOŚZNiL: - Programie rozwoju wybranych dziedzin leśnictwa i ochrony ekosystemów w parkach narodowych na lata 1993-1997 przyjętym przez Radę Ministrów w czerwcu 1993 r. - Krajowym programie zwiększania lesistości, który zakładał osiągnięcie 30% lesistości powierzchni Polski w roku 2020 przyjętym przez Radę Ministrów w czerwcu 1995 r. Sejm uchwałą z dnia 1 marca 1996 r. w sprawie kompleksowej ochrony lasów i racjonalnej gospodarki leśnej (opublikowanej w Monitorze Polskim Nr 18 poz.220) wezwał Rząd do wdrożenia długofalowego programu ochrony polskich lasów oraz racjonalnej gospodarki leśnej czego niezbędnym elementem powinno być m.in osiągnięcie przez Polskę 30% wskaźnika lesistości powierzchni to już w roku 2010. Obecnie ten wskaźnik w Polsce wynosi 28,1% przy czym jest on niższy od przeciętnego w Europie, gdzie wynosi 32%. Polska ma duże możliwości zwiększenia powierzchni leśnej. Wynika to z dużego areału, słabych gleb - około 15 mln.ha, na których uprawa jest nieopłacalna. Ustalenia kontroli wskazują, że nie stworzono warunków do wdrożenia ?Krajowego programu zwiększania lesistości?, a samego programu nie skorygowano po uchwale Sejmu z 1 marca 1997 r. skracającej czas osiągnięcia 30% zalesienia powierzchni Polski. Krajowy program zwiększenia lesistości zawierający zadania rządowe nie stał się programem rządowym w rozumieniu przepisów ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym, nie zapewniono środków finansowych na realizację zobowiązań dotyczących sporządzania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego lub planów już istniejących. W konsekwencji gminy nie były zobowiązane do sporządzania lub zmiany miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego w celu wyznaczenia gruntów do zalesienia. I tak w trakcie kontroli okazało się, iż niektóre gminy w ogóle nie wyznaczyły gruntów do zalesienia (w tym także te szczególnie preferowane w rządowym programie do zwiększenia lesistości). Program rządowy z 1993 r. już na etapie opracowania przez MOŚNiL oraz po akceptacji przez RM nie miał w pełni zapewnionych środków na realizację zalesień. Na ten cel przeznaczono 40 mln USD, podczas gdy na całkowity koszt zalesienia w latach 1993-1997 określony został na ponad 76,5 mln. USD. Nieskuteczna była koordynacja przez MOŚNiL działań związanych z zalesianiem. Same programy zalesiania opracowane przez MOŚNiL nie były ze sobą zbieżne, a także nie utworzono zespołu, który koordynowałby realizację zadań związanych z programem rządowym z 1995 r. Tylko 31% skontrolowanych wojewodów opanowało wojewódzkie programy zalesień. W 62% województw działania wojewodów ograniczały się do przekazania MOŚNiL zestawień gminnych programów zalesień. Plany zalesień nie były dostosowane do programu. W 13 skontrolowanych województwach w wojewódzkich programach zalesień ujęto tylko 43% gruntów przewidzianych do zalesień w ?Krajowym programie zwiększania lesistości?. Natomiast regionalne dyrekcje Lasów Państwowych planowały zalesić nieco ponad 69,2% powierzchni dostępnej do zalesienia na ich terenie. Również pozyskiwanie gruntów do zalesienia było niższe od zakładanego z gruntów będących we władaniu AWRSP do końca 1997 r. przekazano tylko 60% powierzchni gruntów przeznaczonych do zalesienia. Grunty zaś przekazywano z opóźnieniem sięgającym niekiedy nawet 2 lat. Również kierownicy urzędów rejonowych wydawali z opóźnieniem (od roku do dwóch lat decyzje) o przekazaniu gruntów z władania AWRSP do Lasów Państwowych. Wobec trudności w przejmowaniu gruntów Lasy Państwowe zalesiły ok.51% gruntów bedących w ich zarządzanie, przy czym niejednokrotnie zalesiano grunty nie zawsze kwalifikujące się do nasadzeń i pełniące dotychczas inne, istotne funkcje ekologiczne. W latach 1993-1994 Lasy Państwowe zalesiły 84,7% powierzchni przewidzianej w programie 1993. W latach 1995-1997 zalesiono 137,5% powierzchni gruntów stanowiących własność SP i 73,3% powierzchni gruntów prywatnych w stosunku do założeń przewidzianych w programie rządowym z 1995 r.. Zalesienie gruntów prywatnych realizowano głównie w oparciu o środki pochodzące z funduszu PHARE. Prowadzone zalesienia w kilku skontrowanych nadleśnictw były przeprowadzone niezgodnie z zasadami obowiązującymi w Lasach Państwowych: nieodpowiedni był skład gatunkowy sadzonych drzew, używano sadzonki w nieodpowiednim wieku lub niewłaściwej jakości. Mimo niedoboru środków przeznaczonych na realizacje zalesień, Izba wykryła przypadki niepełnego wydatkowania środków na ten cel. W 9 na 13 skontrolowanych województwach środki te nie były wykorzystywane np. w ub. województwie konińskim wydatkowano 6,5 % planowanych kwot, a w b. województwie siedleckim 22% w 1995 r. W 9 województwach środki przeznaczone na lokalizację miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego prace geodezyjne w związku z zalesieniami wydatkowano na inne cele (m.in aktualizacje obwodów łowieckich). Nie została wykorzystana kwota uzgodniona w porozumieniu podpisanym między Ministerstwem OŚZN i L a Prezesem Krajowego Urzędu Pracy w zakresie wspierania zalesień środkami Funduszu Pracy. Środki te miały służyć ograniczeniu liczby osób pozostających bez pracy w gminach o dużym zagrożeniu bezrobocia. Z ustaleń kontroli wynika, iż środki te wykorzystano w 87%, za które zalesiono 439 ha gruntów i dokonano pielęgnacji 3,1 tys.ha upraw. Kierownicy urzędów rejonowych wydawali decyzję o przyznaniu dotacji na finansowanie zalesień na gruntach prywatnych mimo niekompletności wniosków, a zarządy opiniowały przy tym wnioski z dofinansowaniem zalesień mimo iż grunty nie były przeznaczone na ten cel w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Wnioski wynikające z kontroli wskazują na pilne potrzeby przyspieszanie przez Radę Ministrów opracowania koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju uwzględniające problematykę zalesienia oraz podjętych działań organizacyjnych, których realizacja zwiększyłaby lesistość Polski.