Wydatkowanie środków unijnych w ramach perspektywy finansowej 2007-2013 w świetle kontroli NIK

NIK podejmuje badania wykorzystania funduszy z budżetu UE w ramach różnego rodzaju kontroli, tj. w ramach:

  • kontroli funkcjonowania systemu zarządzania i kontroli (lub wybranych elementów tego systemu),
  • kontroli realizacji projektów przez beneficjentów w ramach wybranych działań i programów,
  • kontroli wykonania zadań, które są w części finansowane ze środków z budżetu UE,
  • NIK podejmuje także tematy kontroli o charakterze przekrojowym, dotyczących wybranych problemów (kwestii horyzontalnych) związanych z wykorzystywaniem funduszy UE, np, pozyskiwanie środków unijnych przez małe jednostki samorządu terytorialnego, upraszczanie zasad wdrażania funduszy strukturalnych,
  • NIK podejmuje badania wykorzystania funduszy z budżetu UE także w ramach kontroli wykonania budżetu państwa (przy statystycznym doborze próby wydatków do badania u dysponenta III stopnia będącego beneficjentem funduszy UE wyodrębniana jest warstwa dotycząca wydatków z budżetu środków europejskich). NIK kontroluje także wykonanie budżetu państwa w zakresie środków własnych UE. NIK w Analizie wykonania budżetu państwa co roku przedstawia także stan wykorzystania środków z budżetu UE oraz bilans przepływów finansowych Polska-UE.

NIK podejmuje rocznie od kilku do kilkunastu kontroli wydatkowania środków unijnych.

Rok

2010

2011

2012

2013

Liczba kontroli

12    

7

13

17

Inspektorzy weryfikują poprawność dysponowania dopłatami  - poczynając od instytucji zarządzających, pośredniczących i certyfikujących, a kończąc na drobnych beneficjentach. Nieprawidłowości na jakie napotykają kontrolerzy mają różny charakter. Jedne wymagają zmian systemowych, inne korekty formalnej. W przypadku instytucji zaangażowanych w system zarządzania i kontroli funduszy UE kontrolerzy wskazywali w poszczególnych audytach m.in. na niejasne zasady wyboru projektów, opóźnienia w zawieraniu umów, brak kontroli realizowanych projektów, umowy z beneficjentami niedostosowane do specyfiki projektu, zmiany na listach projektów do zatwierdzenia dofinansowania niezgodne z procedurami lub z zastosowaniem niejasnych kryteriów.

Beneficjenci natomiast nierzetelnie przygotowywali wnioski o dofinansowanie, realizowali inwestycje z naruszeniem warunków umów, w tym nierzetelnie weryfikowali rażąco niską cenę, udzielali zamówień niezgodnie z zapisami ustawy o Pzp.

Jeżeli wyniki kontroli wskazują na szkodę lub potencjalną szkodę w budżecie UE, NIK kierowała dodatkowe wystąpienie pokontrolne do instytucji, która zawarła umowę z beneficjentem. Od czerwca 2012 r., w związku z nowelizacją ustawy o NIK, Prezes NIK kieruje do tych instytucji powiadomienia.

W przypadku podejrzenia naruszenia dyscypliny finansów publicznych lub popełnienia przestępstwa NIK zawiadamia właściwe organy.

Podsumowując wyniki kontroli NIK, ETO i KE oraz kontroli przeprowadzonych przez instytucie zarządzające, instytucie audytową i jednostkę certyfikująca, można uznać, że system zarządzania i kontroli środków UE w Polsce jest na ogół skuteczny, gdyż poziom nieprawidłowości zazwyczaj nie przekracza 2%. Nie oznacza to, że w razie wykrycia nieprawidłowości KE nie może nałożyć korekty finansowej. Wykryte przez KE przypadki nieprawidłowości oraz nałożone korekty finansowe i przypadki czasowego wstrzymania płatności nie zmieniają ogólnie pozytywnego obrazu systemu kontroli środków UE w Polsce. Warto przy tym zwrócić uwagę, że nawet przeprowadzenie tak wielu kontroli jak wcześniej wspomniano nie może dać 100% pewności, że nie ma i nie będzie innych nieprawidłowości - kontrole są bowiem zawsze prowadzone na próbie wydatków i jednostek. Nie znajduje potwierdzenia opinia, że kontroli środków UE jest zbyt wiele, choć z pewnością stanowią pewną dolegliwość dla beneficjentów. Kontrole środków UE wymagane są przez przepisy i standardy unijne. Kontroli środków UE powinno być tyle, aby system zarządzania i kontroli mógł być uznany przez instytucie unijne za na ogół skuteczny i zapewniający należyte wykorzystanie środków UE, zgodnie z przepisami i z przeznaczeniem tych środków.

 

Przykłady kontroli NIK dotyczące wydatkowania środków unijnych wg działów

 

ZDROWIE

Zakup i wykorzystanie aparatury medycznej współfinansowanej ze środków regionalnych programów operacyjnych

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Brak rzetelnej analizy potrzeb wykorzystania aparatury medycznej. Na żadnym szczeblu organizacji ochrony zdrowia nie była prowadzona rzetelna analiza stanu, potrzeb i stopnia wykorzystania aparatury lub innych elementów infrastruktury medycznej.
  • Brak zaplanowanych rezultatów - aparatura medyczna nie była wykorzystana zgodnie z planem. Ponad 30% spośród 33 skontrolowanych szpitali nie osiągnęła zaplanowanych rezultatów, przede wszystkim przewidywanej w projektach liczby udzielanych świadczeń lub diagnozowanych pacjentów, realizując przyjęte założenia na poziomie od 3,1% do 90,7%.
  • Wykorzystanie sprzętu niezgodnie z przeznaczeniem - do odpłatnych badań zamiast na NFZ. Sześć szpitali wykonywało odpłatne badania diagnostyczne używając nowych urządzeń, mimo, że kupiona w ramach projektu aparatura miała być wykorzystywana wyłącznie do udzielania świadczeń zakontraktowanych z NFZ. O osiągnięciu dochodu nie poinformowano instytucji zarządzających, chociaż obowiązek ten wynikał z umowy o dofinansowanie.

Informatyzacja szpitali

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Brak przygotowania jednostki do realizacji projektu - niewykwalifikowana kadra. Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia zleciło szereg prac podmiotom zewnętrznym, co było spowodowane m.in. brakiem przygotowania CSIOZ do realizacji tak złożonych przedsięwzięć informatycznych.
    Centrum nie dysponowało wykwalifikowaną kadrą niezbędną do opracowania założeń systemu, a także odbioru i merytorycznej oceny zamówionych usług. Sytuację tę dodatkowo pogarszała częsta rotacja pracowników CSIOZ, także na istotnych stanowiskach. W konsekwencji powodowało to opóźnienia w realizacji poszczególnych etapów prac oraz skutkowało niską jakością dokumentów niezbędnych do przeprowadzenia postępowań o udzielenie zamówień publicznych.
  • Brak przygotowania jednostki do realizacji projektu - opóźnienia w realizacji przetargu, opóźnienia w samej procedurze przetargu, w efekcie czasowe wstrzymanie płatności środków UE .

Efekty realizacji projektów z zakresu kultury współfinansowanych ze środków europejskich

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Opóźnienie prac w związku z odkryciami archeologicznymi i architektonicznymi.
  • Opóźnienie prac - nieterminowa realizacja projektów oraz długotrwała weryfikacja wniosków o płatność.
  • Kontrolerzy zidentyfikowali również zjawiska, które miały niekorzystny wpływ na osiągnięcie zakładanych celów i terminowość wykorzystania środków- trudności interpretacyjne wytycznych, długotrwałość podejmowania decyzji i akceptacji wniosków:
    • Trudności interpretacyjne w obowiązujących wytycznych i wielości wprowadzanych do nich zmian.
    • Zbyt mała liczba organizowanych przez instytucje pośredniczące szkoleń dotyczących szczególnych procedur przy udzielaniu zamówień publicznych, interpretacji zasad i wytycznych, mimo niewystarczającej wiedzy beneficjentów w tym zakresie.
    • Długotrwałość podejmowania decyzji przez instytucje pośredniczące (I i II stopnia) w sprawie zmian wnioskowanych przez beneficjentów, dotyczących zakresu rzeczowego projektu i terminu jego realizacji.
    • Długotrwałość procesu akceptacji wniosków o płatność, co powodowało problemy w zachowaniu płynności finansowej oraz negatywnie wpływało na zakres działalności kulturalnej prowadzonej przez beneficjentów.

Realizacja projektów edukacyjnych w ramach priorytetu III Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Przyjęcie projektów niespełniających założeń oraz niesłużących osiągnięciu celów.
  • Niejasne zasady wyboru projektów - brak uszczegółowienia np. kosztów dofinansowania na jednego uczestnika projektu, maksymalnego wskaźnika procentowego kosztów zarządzania projektem.
  • Opóźnienia w zawieraniu umów przez IP - długotrwałość.
  • Opóźnienia w przekazywaniu i weryfikacji wniosków.
  • Brak prawidłowej kontroli realizowanych projektów - niewykonanie rocznych planów kontroli oraz rocznego wskaźnika kontroli projektów.
  • Nieprawidłowe wydatkowanie przez trzech beneficjentów środków
  • Nie osiągnięto wskaźników rezultatu projektu na poziomie założonym we wniosku o dofinansowanie (5 przypadków).

 

INFRASTRUKTURA

Wykonywanie przez GDDKiA obowiązków inwestora przy realizacji inwestycji drogowych

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Realizowanie inwestycji z naruszeniem postanowień określonych w umowach o dofinansowanie (rażąco niska cena), w tym nierzetelnym sprawdzeniu czy oferta zawiera rażąco niską cenę w stosunku do przedmiotu zamówienia.
  • Kadra niespełniająca wymagań - brak wymaganego stażu pracy.
  • Udzielenie zamówień z naruszeniem ustawy Pzp - błędne udzielenie zamówienia z wolnej ręki. Udzielenie zamówienia z wolnej ręki, tj. z naruszeniem przepisów ustawy Pzp.
  • Udzielenie zamówień z naruszeniem ustawy Pzp - błędne potraktowanie robót jako robót dodatkowych.
  • Realizowanie inwestycji z naruszeniem postanowień określonych w umowach - brak sprostowania ogłoszenia o zamówieniu.
  • Brak specyfiki projektów w umowach - charakter projektu może wymagać wprowadzenia elastycznych kryteriów oceny prawidłowości wyboru wykonawcy.

Wykorzystanie środków publicznych na inwestycje przez administrację morską

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Nierzetelne realizowanie postępowań przetargowych (rażąco niska cena).
  • Ponoszenie wydatków niezgodnie z przepisami prawa krajowego - dodatki zadaniowe dla pracowników za wykonanie zadań, które należały do zakresu ich obowiązków.

Warunki rozwoju portów morskich

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Nieprawidłowości w postępowania przetargowych - uchybienia formalne - brak publikacji sprostowania do ogłoszenia o zamówieniu.

Inwestycje infrastrukturalne PKP PLK SA

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Niski poziom wykorzystania środków - opóźnienie w podpisywaniu umów o dofinansowanie.
  • Nierzetelne kwalifikowanie i rozliczanie środków.
  • Brak środków na prefinansowanie - niezabezpieczenie środków krajowych.

 

GOSPODARKA

Wykorzystanie środków unijnych na badania naukowe przez jednostki organizacyjne podległe lub nadzorowane przez Ministra Gospodarki.

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Błędy rachunkowe - nieprawidłowe obliczenie kosztów wynagrodzeń.
  • Błędy rachunkowe - złe obliczenie związane z narzutem kosztów pośrednich.

Przestrzeganie prawa wspólnotowego i krajowego w procesie wdrażania systemów zarządzania i kontroli regionalnych programów operacyjnych dla okresu programowania 2007-2013

Główne nieprawidłowości:

  • Brak właściwych mechanizmów kontrolnych w przygotowywanych wówczas procedurach instytucji zarządzających (zarządów województw obsługiwanych przez urzędy marszałkowskich) w zakresie: zapobiegania równoległemu dofinansowaniu z różnych źródeł tych samych operacji, zapewnienia uniknięcia sytuacji konfliktu interesów, niespełnienia zasady przejrzystości w ustanowionych przez zarządy województw procedurach dokonywania wyboru projektów.
  • Opóźnienia w przygotowaniu aktów prawnych na potrzeby wdrażania funduszy na lata 2007-2013, w szczególności rozporządzeń dotyczących pomocy publicznej.
  • Opóźnienia w procesie wydawania wytycznych. Przedłużający się i niespójny proces wydawania Wytycznych przez Ministra Rozwoju Regionalnego.
  • Opóźnienia w weryfikacji opisów. Przedłużające się prace w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego nad weryfikacją opisów systemów zarządzania i kontroli.
  • Opóźnienia w przygotowaniu systemu informatycznego. Opóźnienia w Ministerstwie Finansów w zakresie przygotowania i wdrożenia systemu informatycznego wsparcia zarządzania i kontroli.

Realizacja przez zarządy województw wybranych zadań instytucji zarządzających Regionalnymi Programami Operacyjnymi

Główne nieprawidłowości:

  • Zmiany w listach projektów niezgodnie z procedurami.
  • Niedochowanie zasady bezstronności przy rozpatrywaniu protestów wnioskodawców od wyników oceny ich wniosków o dofinansowanie.
  • Brak możliwości protestów w przypadku umieszczenia projektu na liście rezerwowej. Zarządy sześciu województw nie zapewniły wnioskodawcom możliwości składania protestów w przypadku umieszczenia ich projektów na listach rezerwowych. Uznały one bowiem, że umieszczenie projektu na liście rezerwowej nie oznacza jego negatywnej oceny.

Wybór oraz realizacja indywidualnych projektów kluczowych w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych

Główne nieprawidłowości:

  • Nierzetelny wybór projektów - brak procedur i kryteriów.
  • Nierzetelne monitorowanie przygotowania projektów indywidualnych do realizacji.
  • Brak działań zapobiegających przewlekłości w procesie przygotowania projektów indywidualnych.
  • Opóźnienia w przygotowaniu projektów.

Pozyskiwanie środków z budżetu Unii Europejskiej przez małe jednostki samorządu terytorialnego

Głównymi problemami w pozyskiwaniu środków z Unii Europejskiej przez małe jednostki samorządu terytorialnego, wskazywanymi w toku kontroli oraz w badaniu ankietowym, były:

  • Brak środków własnych na prefinansowanie i sfinansowanie wkładu własnego.
  • Zbyt skomplikowane procedury aplikowania o środki unijne, w tym konieczność składania wraz z wnioskiem o dofinansowanie dużej liczby załączników, sporządzanych często odpłatnie, co zmusza małe j.s.t. do ponoszenia kosztów bez gwarancji przyjęcia ich projektów do dofinansowania.
  • Zbyt długie oczekiwanie na refundację wydatków poniesionych na realizację inwestycji finansowanych przy udziale środków unijnych, co prowadzi do zachwiania płynności finansowej małych j.s.t., a w przypadku realizowania danej inwestycji przy udziale kredytów wymusza zadłużanie się na dłuższy okres, co zwiększa koszty ponoszone na dane zadanie.

Główne nieprawidłowości:

  • Nierzetelne przygotowywanie wniosków o dofinansowanie (w 45,8% kontrolowanych j.s.t.), co skutkowało ich odrzuceniem na etapie oceny formalnej.
  • Brak zadowalającej aktywności jst w pozyskiwaniu środków unijnych. Gminy te realizowały wiele inwestycji, natomiast w znikomym stopniu starały się o pozyskanie środków z UE.
  • Dokonanie przez Zarząd Województwa Mazowieckiego, w przypadku dwóch konkursów, wyboru projektów do dofinansowania z zastosowaniem dodatkowego kryterium wyboru nieokreślonego w żadnym dokumencie programowym.

Prowadzenie konkursów i zawieranie umów przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości na przykładzie wybranych działań Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Złożenie przez eksperta oświadczenia i deklaracji o bezstronności i poufności dopiero po dokonaniu oceny wniosku o dofinansowanie, co było niezgodne z obowiązującymi procedurami,
  • Brak konsekwencji w ocenie kryteriów. Ten sam wniosek - w jednym konkursie kryterium merytoryczne spełnione, w drugim konkursie niespełnione.

Zdolność administracji publicznej do wykorzystania funduszy strukturalnych w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • W pierwszych dwóch latach realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (PO KL) została w pełni utworzona struktura organizacyjna do zarządzania i wdrażania Programu.
  • Niewykorzystana możliwość ubiegania się o środki unijne - jednostka wdraża PO KL ale jednocześnie może być beneficjentem.
  • Opóźnienia w przygotowaniu projektów systemowych.
  • Opóźnienie w przebiegu procesu oceny i podpisywania umów lub wydania decyzji o dofinansowaniu projektu systemowego, z powodu niskiej jakości wniosków beneficjentów.

Realizacja przez beneficjentów spoza sektora finansów publicznych projektów współfinansowanych ze środków funduszy europejskich - na przykładzie Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Skomplikowany i czasochłonny proces sprawozdawczości finansowej - długotrwałość akceptowania wydatków do refundacji.
  • Błędy w dokumentacji. Składana przez przedsiębiorców dokumentacja zawierała liczne błędy merytoryczne i formalne, co prowadziło do konieczności wielokrotnego usuwania błędów, uzupełniania braków i składania wyjaśnień. Uchybienia te wynikały w szczególności z braku doświadczenia przedsiębiorców.
  • Długotrwały proces weryfikacji wniosków beneficjentów o płatność - średnio 153 dni.
  • Nie we wszystkich projektach zostały osiągnięte wskaźniki rezultatu.

Upraszczanie zasad wdrażania funduszy strukturalnych

Główne ustalenia:

  • Niechęć beneficjentów do nowych metod rozliczania - postrzeganie jako utrudnień i dodatkowych obciążeń.

Rolnictwo ekologiczne w Polsce

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Brak precyzyjnych przepisów - efekt: gospodarstwa wykorzystały sytuację i traktowały uprawy ekologiczne jako sposób na zdobycie dopłat bez zamiaru wyprodukowania czegokolwiek.

Wykorzystania środków publicznych na tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw w ramach PROW 2007-2013

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Nieterminowe rozpatrywanie wniosków o przyznanie pomocy - braki kadrowe, niska jakość wniosków.  

Gospodarowanie rolniczymi zasobami wodnymi oraz Współfinansowane z budżetu UE działania z zakresu infrastruktury komunalnej

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Nierealny poziom przyjętych mierników - brak efektów.

Realizacja zadań w obszarze infrastruktury komunalnej finansowanych ze środków funduszy strukturalnych i PROW 2007-2013

Główne nieprawidłowości i problemy:

  • Niewłaściwy nadzór nad inwestycjami - dowolność postępowań w zakresie udzielania zamówień publicznych, nierzetelne odbiory robót, niedochodzenie kar umownych.
  • Nierówne traktowanie podmiotów w zakresie zachowania trwałości realizowanych projektów - dla projektów finansowanych z funduszy strukturalnych okres liczony był od zakończenia projektu, dla PROW od daty przekazania pomocy.
  • Nierealny poziom przyjętych mierników dla działań z zakresu infrastruktury komunalnej.

Informacje o artykule

Data utworzenia:
19 lutego 2014 10:16
Data publikacji:
19 lutego 2014 10:16
Wprowadził/a:
Andrzej Gaładyk
Data ostatniej zmiany:
19 lutego 2014 10:18
Ostatnio zmieniał/a:
Andrzej Gaładyk

Przeczytaj treść ponownie

Warto zobaczyć na stronie nik.gov.pl