Działalność zakładów energetycznych w zakresie ograniczania nieuzasadnionych strat energii wprowadzanej do sieci elektroenergetycznych i wpływu tych strat na wysokość ustalanych taryf

Kontrolą objęto 17 zakładów energetycznych (lub ich oddziałów) z terenu całego kraju oraz Urząd Regulacji Energetyki w Warszawie. W latach 2001 – 2003 r. odnotowano poprawę wyników ekonomiczno-finansowych skontrolowanych zakładów energetycznych. O ile w 2001 r. z 15 poddanych analizie zakładów zysk brutto z tytułu sprzedaży, przesyłu i dystrybucji energii osiągnęło 8 zakładów (120,9 mln zł), to w 2002 r. taki wynik uzyskało 10 (125,0 mln zł), a w 2003 r. 14 zakładów energetycznych (262,6 mln zł). Ta pozytywna tendencja, kontynuowana w I półroczu 2004 r., wynikała z jednej strony z obniżenia wskaźnika udziału kosztów w uzyskiwanych przychodach, z drugiej zaś z poprawy ściągalności należności od odbiorców energii elektrycznej, w tym należności przeterminowanych. Stan tych należności wynoszący na koniec 2001 r. 1.446.261 tys. zł, zmniejszył się na koniec 2003 r. do 1.322.127 tys. zł, tj. o 8,6%. W ocenie NIK, działania windykacyjne były na ogół skuteczne, niemniej nie zawsze podejmowano je z zachowaniem należytej staranności oraz w sposób celowy i gospodarny, przez co w 6 zakładach obniżono przychody o 26.467,2 tys. zł. Nieprawidłowości związane z windykacją należności dotyczyły m.in.: – nie objęcia czynnościami windykacyjnymi należności od 30 dłużników tzw. „wielkiego odbioru” na łączną kwotę 2.232,8 tys. zł, – zbycia wierzytelności bez zabezpieczenia interesów sprzedawcy lub sprawdzenia wypłacalności nabywców (przez Zakład Energetyczny Okręgu Radomsko Kieleckiego – 16.173,3 tys. zł, Będziński Zakład Energetyczny – 5.635,0 tys. zł, Elbląski Zakład Energetyczny – 1.121,8 tys. zł) lub bez wyczerpania możliwości korzystniejszego rozliczenia istniejącego zadłużenia (Elbląski Zakład Energetyczny – 856,7 tys. zł, Zakład Energetyczny w Wałbrzychu – 272,2 tys. zł). Straty energii elektrycznej w sieciach elektroenergetycznych w Polsce należały do najwyższych w Europie. Według „Electricity Information 2004 OECD/IEA” wskaźnik strat w relacji do energii dostarczonej na rynek był w 2002 r. wyższy o ponad 4 punkty procentowe od średniej europejskich krajów OECD. Wartość strat w sieciach zakładów energetycznych w Polsce w 2003 r. osiągnęła wartość 1.577 mln zł. W badanych zakładach energetycznych straty energii elektrycznej obniżyły się z 8,9% energii wprowadzonej do ich sieci w 2001 r. (utracono 6.183,2 GWh energii) do 8,4% w 2003 r. (5.974,2 GWh). Ich wartość wzrosła natomiast z 713,6 mln zł w 2001 r. do 745,3 mln zł w 2003 r. Wysoki poziom strat wynikał głównie z niewykorzystywania możliwości ograniczenia technicznych strat sieciowych energii elektrycznej i kradzieży energii. Powszechne przy tym nie wywiązywanie się z obowiązku zawiadamiania o kradzieżach organów ścigania, w ocenie NIK nie zapewniało ich eliminacji. Na 26 tysięcy ujawnionych przez przedstawicieli zakładów energetycznych kradzieży energii elektrycznej, o ponad 18 tysiącach kradzieży nie zawiadomiono Policji lub prokuratury. Skuteczność działań zmierzających do minimalizacji strat nie była zadawalająca m.in. z powodu niewystarczającego wyposażenia sieci elektroenergetycznych w urządzenia pomiarowe, stwierdzonego we wszystkich badanych zakładach. Ponadto w 6 spośród 17 skontrolowanych zakładów nie prowadzono analiz i badań ukierunkowanych na ustalenie struktury i źródeł strat. W ocenie NIK dotychczasowa wykrywalność nielegalnego poboru energii elektrycznej była mało skuteczna. W wyniku kontroli przeprowadzanych na podstawie art. 6 ustawy – Prawo energetyczne ujawniano corocznie blisko 8 tysięcy przypadków nielegalnego poboru tej energii. Jednak w 8 zakładach dokonujących w latach 2001 – 2003 szacunków strat energii elektrycznej spowodowanych nielegalnym poborem, straty te (oszacowane na 1.896,4 GWh, wartości 228,9 mln zł) były od 12 do 66 razy wyższe od energii elektrycznej pobranej przez wykrytych sprawców. Najwyższa Izba Kontroli oceniła pozytywnie działania zmierzające do ograniczenia strat energii elektrycznej z tytułu poboru energii elektrycznej niezmierzonej przyrządami pomiarowymi, poprzez systematyczne wycofywanie z eksploatacji tzw. „liczników bezklasowych”. W okresie od początku 2002 r. do połowy 2004 r. w objętych kontrolą jednost-kach liczbę takich liczników ograniczono z 462 tys., tj. 5,9% liczników wykorzystywanych do rozliczeń z odbiorcami, do 171,9 tys. – 2,2%. Krytycznie natomiast oceniono użytkowanie przez 13 objętych kontrolą jednostek ponad 70 tysięcy liczników energii elektrycznej bez ważnych cech legalizacyjnych, co w świetle przepisów art. 8 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. – Prawo o miarach, było nielegalne. W badanym okresie Urząd Regulacji Energetyki nie kontrolował w zakładach energetycznych realizacji warunków koncesji w zakresie działań dla zmniejszenia strat. Od 2001 r. Prezes URE wprowadził metodę analizy porównawczej wykorzystywaną do wyznaczania tzw. „strat modelowych energii elektrycznej”, uznawanych za uzasadniony poziom strat. Najwyższa Izba Kontroli nie kwestionuje proefektywnościowej funkcji mechanizmów tej metody w procesie regulacji działalności zakładów energetycznych. Jednakże jej stosowanie do wyznaczania „strat modelowych” przenoszonych do taryf zakładów energetycznych, nie znajduje podstawy prawnej w przepisach ustawy z 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne. Wprowadzenie wymienionej metody skutkowało zwiększeniem w 23 taryfach (z 43 sprawdzonych) opłat rekompensujących zakładom wszystkie straty energii, także nieuzasadnione. Tak ustalane opłaty taryfowe umożliwiły ponadto 13 zakładom uzyskanie dodatkowych przychodów w kwocie 66.088 tys. zł. Było to niezgodne z art. 45 ust. 1 ustawy Prawo energetyczne, a także z przepisami wykonawczymi wydanymi na podstawie art. 46 tej ustawy. Tym samym nie zapewniało właściwego zrównoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców energii (ze szkodą dla tych drugich). Stwierdzone w toku kontroli nieprawidłowości finansowe wyniosły 108,5 mln zł, na co złożyły się m.in. kwoty uzyskane z naruszeniem prawa, uszczuplenia środków publicznych, przychodów kontrolowanych zakładów oraz kwoty wydatkowane niegospodarnie i niecelowo. Najwyższa Izba Kontroli podjęła działania w celu odzyskania 19.384 tys. zł, z czego do czasu sporządzenia informacji odzyskano 2.444 tys. zł.