Informacja o wynikach kontroli realizacji ustawy Prawo geologiczne i górnicze

Stopień strukturalnego rozpoznania geologicznego Polski jest nierównomierny. Im starszy wiek geologiczny występujących utworów, tym stopień ich rozpoznania maleje. Zróżnicowany jest stan rozpoznania zasobów surowców mineralnych. Bardzo dobre jest rozpoznanie zasobów węgla: kamiennego i brunatnego, wystarczające - surowców chemicznych, niepełne zaś - ropy naftowej, gazu ziemnego oraz niektórych rud metali. W badanym przez NIK okresie (od września 1994 do końca września 1997 r.) na realizację 5 programów badań geologicznych wydatkowano 89 mln zł, z których ponad 52 proc. przeznaczono na zadania w dziedzinie hydrologii, a 26,4 proc. na program badań geologicznych dla ochrony środowiska. Na program głębokich badań geologicznych - podstawowych dla zbadania struktury geologicznej Polski - przeznaczono 4785 tys. zł, co stanowiło jedynie 5,4 proc. rozdysponowanych środków. Poszukiwanie złóż kopalin, ich badanie i eksploatacja są działalnością koncesjonowaną. Organem koncesyjnym dla kopalin podstawowych (np. węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny, rudy metali, siarki i inne surowce chemiczne) jest Minister OŚZNiL, a dla kopalin pospolitych (wszystkie inne nie zaliczone do kopalin podstawowych) są wojewodowie. W okresie objętym kontrolą Minister OŚZNiL wydał 280 koncesji, w tym 115 na eksploatację i 29 koncesji łącznych - na poszukiwania, rozpoznawanie i wydobycie. Na podstawie analizy 39 wniosków złożonych o wydanie 52 koncesji Izba ustaliła, że w postępowaniu koncesyjnym wystąpiły przypadki nierzetelności i niegospodarności. Wydawano koncesje na podstawie wniosków, w których m. in. nie określono daty rozpoczęcia działalności, czasu na jaki koncesja ma być udzielona, stopnia zamierzonego wykorzystania zasobów złóż. W 35 proc. badanych decyzji o przyznaniu koncesji nie wskazano terminu rozpoczęcia działalności, w 31 proc. nie określono przestrzeni, w granicy której ma być prowadzona działalność, a w 13 proc. decyzji na poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż kopalin nie ustalono harmonogramu tych prac. W decyzjach o wygaśnięciu koncesji nie sprecyzowano zakresu zadań związanych z ochroną środowiska po zakończeniu eksploatacji złoża, co przeczy zasadom racjonalnego gospodarowania złożem kopaliny. Minister OŚZNiL jako organ koncesyjny dla kopalin podstawowych nie zawarł umów o ustanowienie użytkowania górniczego z 25 proc. przedsiębiorców spośród badanych 52 koncesji. Wojewodowie będący organem koncesyjnym dla kopalin pospolitych także wydawali koncesje nie spełniające wymogów prawa geologicznego i górniczego przez to, że nie określali w nich przestrzeni, w której ma być prowadzona działalność, terminu jej rozpoczęcia czy harmonogramu prac poszukiwawczych. Wojewodowie nieterminowo dostosowywali koncesje wydane przed wejściem w życie Prawa geologicznego i górniczego do jego wymogów, nie wymagali od przedsiębiorców sporządzania projektów zagospodarowania złoża, nie wydawali lub wydawali ze znacznym opóźnieniem (sięgającym nawet 21 miesięcy) decyzje o wygaśnięciu koncesji. Wojewodowie będąc faktycznie do tego zobowiązani. nie wykonywali nadzoru górniczego nad eksploatacją kopalin pospolitych. Kontrola zakładów górniczych eksploatujących złoża kopalin podstawowych i pospolitych wykazała m. in. prowadzenie wydobycia bez koncesji, albo niezgodnie z jej warunkami, brak, wadliwość lub nieprzestrzeganie zasad i rozwiązań zawartych w podstawowej dokumentacji eksploatacji, brak lub niewłaściwe sporządzanie operatów ewidencyjnych zasobów, opóźnioną rekultywację terenów pogórniczych. Izba zwraca uwagę, że Minister OŚZNiL oraz wojewodowie nie weryfikowali cen i wielkości wydobycia, będących podstawą wymiaru opłaty eksploatacyjnej, a przez stosowanie niezgodnej z Prawem geologicznym i górniczym formuły kosztowej zamiast ceny sprzedaży kopaliny powodowali jej obniżenie. Tylko w kontrolowanych przedsiębiorstwach uszczuplenia z tych powodów obliczono na 8,9 mln zł. Organy koncesyjne nie naliczały przedsiębiorcom odsetek za nieterminowe wnoszenie opłat. Pomimo uprawnień organów podatkowych i prawa stosowania przepisów o zobowiązaniach podatkowych do opłat eksploatacyjnych, Minister OŚZNiL ani wojewodowie nie wszczynali postępowania egzekucyjnego wobec zalegających z opłatami. Zaległości w opłatach eksploatacyjnych do końca października 1997 r. - należnych Narodowemu Funduszowi Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - wyniosły 162 mln zł. Wprowadzenie w 1994 r. Prawa geologicznego i górniczego nie ograniczyło dążenia przedsiębiorców do eksploatacji zasobów o najbardziej dogodnych warunkach wydobycia. W okresie objętym kontrolą Minister OŚZNiL wydał 30 decyzji wyrażających zgodę na przeklasyfikowanie 60,1 mln ton węgla kamiennego z zasobów bilansowych do pozabilansowych. Tylko w latach 1995-1996, głównie poprzez dokonywanie zmian ilości zasobów w nowych projektach zagospodarowania złoża, przekwalifikowano do zasobów pozabilansowych łącznie 3,3 mld t węgla. Skutki owego przeklasyfikowania to marnotrawstwo zasobów węgla, bez możliwości jego wydobywania w przyszłości. Zdaniem Izby dla zapewnienia racjonalnej gospodarki zasobami złóż kopalin niezbędne jest znowelizowanie Prawa geologicznego i górniczego przez wprowadzenie zasady jednolitego określania kryteriów bilansowości złóż, nałożenie na przedsiębiorcę likwidującego zakład górniczy obowiązku zabezpieczenia pozostawionej części zasobów, przyspieszenie rekultywacji terenów górniczych, zwiększenie wpływu prezesa Wyższego Urzędu Górniczego na kształtowanie polityki surowcowej państwa m. in. przez rozszerzenie nadzoru nad wszystkie kopaliny. Kontrola ujawniła uszczuplenie dochodów budżetu państwa, budżetu gmin i wpływów do NFOŚiGW na ogólną kwotę 333,3 mln zł. W wyniku działań kontroli odzyskano już 4,1 mln zł.