Informacja o wynikach kontroli przygotowania do wypełniania przez Polskę ratyfikowanej w 1996r. miedzynarodowej Konwencji o różnorodności biologicznej (podpisanej w Rio de Janeiro dnia 5 czerwca 1992r.)

Kontrola podjęta została z inicjatywy własnej NIK. Od kilku już lat, NIK bada wywiązywanie się Polski z zobowiązań, wynikających z ratyfikowanych konwencji międzynarodowych. Ogromne znaczenie różnorodności biologicznej dla funkcjonowania całej przyrody i zachowania systemów podtrzymujących życie w biosferze, uzasadniały potrzebę podjęcia kontroli w tym zakresie. Ponadto przeprowadzone w latach poprzednich, kontrole funkcjonowania parków narodowych i parków krajobrazowych, realizujących m.in. zadania w zakresie ochrony różnorodności biologicznej, wykazały nieprawidłowości, a w związku z przystąpieniem do Unii Europejskiej Polska zobowiązana jest do wdrażania ochrony także w ramach europejskiej sieci obszarów chronionych - NATURA 2000. W wyniku kontroli stwierdzono, że polskie przepisy prawa oraz przyjęte przez rząd i parlament dokumenty strategiczne, pomimo stwierdzonych braków i niespójności, stwarzają podstawy dla skutecznej realizacji postanowień Konwencji o różnorodności biologicznej. Ochrona różnorodności biologicznej i zrównoważone użytkowanie jej elementów zajmuje znaczące miejsce w polityce państwa. Określone Konwencją cele i kierunki działań znalazły swoje odbicie w przepisach prawa krajowego, które uszczegóławiają jej postanowienia oraz wskazują jednostki odpowiedzialne za realizację poszczególnych zadań. Nie wszystkie kwestie uregulowane zostały jednak w sposób wystarczający, a wprowadzane w okresie objętym kontrolą zmiany przepisów oraz opieszałe wydawanie aktów wykonawczych utrudniały realizację niektórych zadań. Stwierdzono m.in. nieprawidłowości dotyczące niepełnej realizacji podstawowych zadań w zakresie ochrony przyrody, a tym samym różnorodności biologicznej, na terenach poddanych pod ochronę. Obszary objęte ochroną, wbrew przepisom prawa, funkcjonowały w większości bez planów ochrony, tj podstawowego dokumentu zawierającego opis formy ochrony oraz cele prowadzenia działań ochronnych, katalog zadań i sposobów ich wykorzystania. Dopuszczenie przez Ministra Środowiska do sytuacji, w której większość obszarów poddanych pod ochronę funkcjonuje i będzie funkcjonować przez najbliższe lata bez planu ochrony, ze względu na okres jaki zajmuje opracowanie lub nawet dostosowanie istniejących planów ochrony do nowych wymagań oraz koszty jakie to za sobą pociąga, uznano za działania wbrew interesom przyrody i budżetu, a tym samym nierzetelne i niegospodarne. Istniejące regulacje prawne w zakresie ochrony bioróżnorodności w rolnictwie, były niewystarczające i nieefektywne. System dofinansowywania ochrony zasobów genetycznych ze środków na postęp biologiczny w rolnictwie sprawia, że potrzeby ochrony konkurują z potrzebami w zakresie rozwoju i doskonalenia produkcji. W ustawie o ochronie przyrody brak jest wyraźnego odniesienia do ochrony tradycyjnego krajobrazu rolniczego lub do innych aktów prawnych dotyczących tego zagadnienia np. ustawy o rolnictwie ekologicznym. Brak jest również uregulowania zasad funkcjonowania tzw. programów rolno-środowiskowych, mających spełniać istotną rolę w ochronie różnorodności biologicznej terenów rolniczych. W okresie objętym kontrolą podejmowanych było szereg działań mających przyczynić się do ochrony różnorodności biologicznej, nie zawsze były to działania wystarczające a czasami wykonywane były nierzetelnie. Dla wypełnienia zobowiązań wynikających z Konwencji, w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska, realizowany jest monitoring przyrody, którego program obejmuje badania elementów różnorodności biologicznej oraz skuteczność ochrony konserwatorskiej. Pomimo podejmowanych na różnych poziomach organizacyjnych działań, istniejąca dokumentacja stanu przyrody jest w dużej mierze nieaktualna i niekompletna, co powoduje, że nie jest możliwa realizacja właściwego celu badań monitoringowych mających odzwierciedlać kierunki i dynamikę zachodzących zmian. Wbrew zobowiązaniom wynikającym z przepisów Konwencji, prowadzenie badań naukowych w zakresie identyfikacji, ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej było ograniczone, a system wymiany informacji o różnorodności biologicznej i podejmowanych działaniach w tym zakresie nie funkcjonował prawidłowo. Realizacja niektórych zadań była znacznie utrudniona ze względu na niedobór środków finansowych. Pomimo tego, ze względu na brak właściwej koordynacji podejmowanych działań, odnotowano przypadki realizowania działań niecelowych, co w ocenie NIK skutkowało wydatkowaniem części środków finansowych w sposób niegospodarny. Niewłaściwy był przebieg działań w zakresie wdrażania europejskiej sieci ekologicznej - NATURA 2000. Nadzór nad ich realizacją ze strony Ministerstwa Środowiska nie zawsze był wystarczający. Do czasu zakończenia kontroli nie określono wielkości obszaru, jaki może być objęty siecią, brak też było pełnych i aktualnych danych o walorach przyrodniczych niektórych spośród wstępnie typowanych obszarów, nie określono zasad gospodarowania oraz możliwości finansowo-organizacyjnych sprawowania ochrony na terenach NATURA 2000, nie dokonano stosownych uzgodnień z władzami samorządowymi, czy zarządzającymi terenem. Podsumowując należy stwierdzić, że uzyskane wyniki wykazały przede wszystkim, że dla właściwego wywiązywania się Polski z zobowiązań wynikających z postanowień Konwencji niezbędne jest koordynowanie w skali kraju międzyresortowych działań na rzecz ochrony różnorodności biologicznej i zrównoważonego jej użytkowania oraz stymulowanie i popieranie działań w zakresie ochrony różnorodności biologicznej również na terenach wykorzystywanych rolniczo, m.in. poprzez rozważenie wprowadzenia efektywnie działających bodźców ekonomicznych.