Informacja o wynikach kontroli realizacji postanowień Konwencji Helsińskiej (II etap)

Kontrola NIK wykazała, że w latach 2000 – 2003 podejmowano i kontynuowano działania mające na celu realizację zadań wynikających z postanowień Konwencji Helsińskiej we wszystkich kontrolowanych jednostkach. Spośród badanych 6 artykułów Konwencji, w pełni wdrożono postanowienia 2 artykułów (11 i 16), natomiast pozostałych 4 - częściowo (8,9,13,14). W pełni realizowano dwa artykuły Konwencji Helsińskiej:  art. 11 - dotyczący zatapiania odpadów i in. substancji w morzu Zgodnie z wymaganiami Konwencji Helsińskiej wprowadzono zakaz zatapiania odpadów i innych substancji na obszarze Morza Bałtyckiego, dopuszczający jedynie zatapianie urobku z pogłębiania dna morskiego za zezwoleniem dyrektora urzędu morskiego. W latach 2000 – 2003 dyrektorzy urzędów morskich wydawali zezwolenia na zatopienie w morzu urobku pochodzącego z pogłębiania portów i red oraz na prowadzenie prac związanych z naprawami i utrzymaniem kabli podmorskich. Zezwolenia nie wymagały konsultacji z Komisją Helsińską, gdyż zatapianie urobku odbywało się w obrębie polskich wód wewnętrznych. Łącznie w badanym okresie wydano pozwolenia na zatopienie w morzu ok. 1.175, 5 tys. m3 urobku z pogłębiania dna morskiego, a dokonano zatopienia 754,3 tys. m3 wydobytego materiału. W urzędach morskich prowadzono rejestry rodzaju i ilości materiałów dopuszczonych do zatopienia oraz materiałów zatopionych zgodnie z postanowieniami Konwencji Helsińskiej.  art. 16 - dotyczący sprawozdawczości i wymiany informacji. W Ministerstwie Infrastruktury (przed 23.10.2001 r. w Ministerstwie Transportu i Gospodarki Morskiej), opracowano i terminowo przekazano do Komisji Helsińskiej wszystkie wymagane raporty i informacje. Komisji przekazano 6 rocznych raportów dotyczących m. in. monitoringu powietrznego Bałtyku oraz 11 informacji, dotyczących m.in. wypadków morskich, działań podejmowanych w celu wdrożenia deklaracji Kopenhaskiej, wdrożenia niektórych zaleceń Komisji, bezpieczeństwa morskiego. Częściowo wdrożono pozostałe cztery artykuły: · art. 8 i 9 (o zapobieganiu zanieczyszczeniu morza przez statki, w tym turystyczne) wdrożony częściowo z powodu nie wprowadzenia w portach uporządkowanego systemu odbioru odpadów ze statków i nie wyeliminowania opłaty specjalnej za odbiór odpadów ze statków; W latach 2000 – 2003 do portów morskich w Gdańsku, Gdyni, Kołobrzegu, Szczecinie i Świnoujściu zawinęło łącznie ok. 80 tys. statków. Rejestry statków prowadzone były w kapitanatach portów w sposób niepełny - nie uwzględniały wszystkich jednostek zawijających do portów oraz nie wyodrębniały rodzajów statków. Inspektorzy urzędów morskich przeprowadzili w badanym okresie łącznie blisko 23 tys. inspekcji statków i kutrów rybackich, w wyniku których zatrzymano 36 jednostek w celu usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. W urzędach morskich różnie obliczano ilość dokonanych inspekcji, tj. wg ilości skontrolowanych statków lub wg ilości działów skontrolowanych na statkach. Inspekcji nie planowano, przeprowadzano je w sposób doraźny. Zarządy portów nie posiadały rozeznania o ilości ścieków i wód zaolejonych odebranych w portach ze statków, o firmach świadczących usługi w tym zakresie, ani informacji czy wszystkie statki zostały w portach obsłużone w zakresie odbioru tych odpadów w latach 2000 – 2003. Zarządy portów nie otrzymywały od kapitanów statków bądź ich armatorów informacji o odpadach znajdujących się na statkach, czego wymagały przepisy Dopiero na przełomie 2003 i 2004 r. zarządy portów w Gdyni, Szczecinie i Świnoujściu zawarły umowy z podmiotami gospodarczymi na świadczenie usług związanych z odbiorem wód zaolejonych ze statków. Wszystkie skontrolowane porty wyposażone były w urządzenia do odbioru odpadów ze statków. Baza Promów Morskich w Świnoujściu wyposażona była w stałe urządzenia do odbioru wód zaolejonych i ścieków ze statków, od października 2002 r. nie eksploatowane. Nie korzystanie z urządzeń ww. Bazy Promów Morskich ocenia się jako działanie nierzetelne. W 2003 r. wszystkie skontrolowane zarządy portów, dostosowując programy opracowane w latach 90-tych, opracowały portowe plany gospodarowania odpadami i pozostałościami ładunkowymi ze statków. Plany dla portów Gdynia, Gdańsk oraz Szczecin i Świnoujście zostały opracowane z opóźnieniem od 6 do 8 miesięcy Opóźnienia w opracowaniu omawianych planów NIK ocenia jako działania nierzetelne. Od dnia 1 stycznia 2003 r. do czasu zakończenia kontroli, zarządy portów Gdańsk, Gdynia, Szczecin i Świnoujście, tolerowały odbiór ścieków i wód zaolejonych ze statków za opłatą, wnoszoną przez statek na konto firmy odbierającej odpady, niezależnie od opłaty tonażowej wnoszonej do zarządu portu. Było to działanie nielegalne. W badanym okresie, skontrolowane zarządy portów uzyskały przychody z opłat tonażowych w kwocie łącznej: 353.903 tys. zł, które wykorzystały na m.in. na sfinansowanie działalności portów, pokrycie kosztów odbioru odpadów ze statków, budowę obiektów gospodarki ściekowej, zakup urządzeń do zwalczania zanieczyszczeń na wodach portowych. NIK nie stwierdziła nieprawidłowości w wykorzystaniu opłat tonażowych. · art. 13 (o powiadamianiu i konsultacjach dotyczących przypadków zanieczyszczeń); z powodu braku zasad i sposobów alarmowania i informowania w przypadkach zanieczyszczenia morza; W latach 2000 – 2003 na polskich obszarach morskich nie wystąpiły zanieczyszczenia, które mogły spowodować bądź spowodowały zanieczyszczenie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego poza polskim terytorium i przyległym obszarem morskim, na którym Polska wykonuje jurysdykcję zgodnie z prawem międzynarodowym. W związku z tym nie zaistniała konieczność powiadamiania innych państw – stron Konwencji, ani przeprowadzania konsultacji. Nie wystąpiły też przypadki, w których Polska ucierpiałaby wskutek zanieczyszczenia z terytorium kraju trzeciego. Kontrola wykazała natomiast niepełne przygotowanie organizacyjne Morskiej Służby Poszukiwania i Ratownictwa oraz zarządów portów do realizacji zadań wynikających z ww. postanowień. Jako działanie nierzetelne NIK oceniła nie określenie sposobów alarmowania i informowania o zdarzeniach powodujących zagrożenia lub zanieczyszczenia środowiska morskiego, które powinny zostać ujęte w planach zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń środowiska morskiego. · art. 14 (o współpracy w zwalczaniu zanieczyszczania morza) nie przestrzegano w zakresie prowadzenia systematycznych obserwacji stanu morza. Nie opracowano krajowego i portowych planów zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń morza, nie zapewniono utrzymania odpowiedniej zdolności do reagowania w przypadkach zanieczyszczeń oraz podjęcia działań w celu wyeliminowania lub zmniejszenia ich skutków. Kontrola wykazała, że w latach 2000 – 2003, inspektorzy urzędów morskich prowadzili z lądu, wody i z powietrza obserwacje stanu czystości wód morskich, wykorzystując do tego celu własne jednostki pływające oraz śmigłowce i samoloty Urzędu Morskiego w Gdyni, Marynarki Wojennej, Wojewódzkiej Kolumny Transportu Sanitarnego w Gdyni oraz Policji. W badanym okresie przeprowadzono łącznie ok. 700 obserwacji. W ocenie NIK współpraca urzędów morskich w planowaniu i przeprowadzaniu obserwacji czystości wód Bałtyku nie była dostateczna i nie zapewniała wczesnego wykrywania zanieczyszczeń wód morskich, identyfikacji sprawców i zabezpieczenia dowodów oraz szybkiego podjęcia zwalczania. Morska Służba Poszukiwania i Ratownictwa w Gdyni, powołana do zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń na morzu, pomimo zapewnienia wykwalifikowanej obsługi kadrowej, nie posiadała wyposażenia pozwalającego na pełną realizację zadań. Eksploatowane przez MSPiR statki zapewniały podjęcie w ciągu 8 godzin akcji zwalczania zanieczyszczeń tylko na 70% nadzorowanego obszaru wód Bałtyku. Sprzętu było za mało i był znacznie wyeksploatowany. Koszty niezbędnego doposażenia szacowano na blisko 153 mln zł. W portach działania ratownicze koordynowane były przez portowe służby ratownicze i służby ochrony przeciwpożarowej. Skontrolowane porty, poza portem w Kołobrzegu, wyposażone były wystarczająco w sprzęt do likwidacji zanieczyszczeń wód portowych. Do dnia zakończenia kontroli dyrektor MSPiR nie przygotował krajowego planu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń środowiska morskiego, zgodnego z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie organizacji i sposobu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń na morzu. Posługiwanie się, w zakresie strategii i procedur działania, planem z 1998 r. zdaniem NIK było działaniem nielegalnym. Podobnie w żadnym z kontrolowanych zarządów portów nie opracowano planów zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń dla wód portowych, wymaganych przepisami rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie organizacji i sposobu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń na morzu. Zarządy działały w oparciu o nieaktualne plany, nie spełniające wymagań nowych przepisów prawa w tym zakresie. W latach 2000 – 2003 na polskich obszarach morskich przeprowadzono 172 akcje zwalczania zanieczyszczeń morza substancjami ropopochodnymi i innymi niebezpiecznymi. Łączne koszty akcji, poniesione przez administrację morską i MSPiR (wcześniej PRO) wyniosły ok. 257,6 tys. zł. Na podkreślenie zasługuje udział Inspekcji Ochrony Środowiska w zwalczaniu zanieczyszczeń wód morskich, której służby, w wyniku powzięcia informacji o zanieczyszczeniu, we współpracy z inspektorami urzędów morskich dokonywały rozpoznania zdarzenia, wykonywały analizy laboratoryjne wody, paliwa statku, lub wód zęzowych, niezbędne do ustalenia sprawców zanieczyszczeń. W latach 2000 – 2003 inspektorzy urzędów morskich wymierzyli 198 kar za zanieczyszczenie morza, na łączną kwotę ok. 1,3 mln zł, którą przekazano na środek specjalny będący w dyspozycji Ministra Infrastruktury. W badanym okresie w Ministerstwie Infrastruktury dysponowano przychodami z kar wymierzonych przez terenowe organy administracji morskiej w łącznej kwocie ok. 3,4 mln zł., które wykorzystano w pełni na realizację zadań ochrony środowiska morskiego. Minister Infrastruktury nie zapewnił dostatecznego wdrożenia i przestrzegania przez jednostki administracji morskiej Konwencji Helsińskiej, a Minister Środowiska nadzoru resortu wiodącego nad jej przestrzeganiem. W latach 2000 - 2003, w celu wdrożenia badanych postanowień Konwencji Helsińskiej, w Ministerstwie Infrastruktury przygotowano i doprowadzono do uchwalenia 2 ustaw, wydania 6 rozporządzeń oraz wprowadzenia zmian do 7 ustaw. Kontrola wykazała, że w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie organizacji i sposobu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń na morzu, nie określono zakresu planów zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń wód portowych, opracowywanych przez podmioty zarządzające portami. Ministerstwo Infrastruktury nie określiło również terminów opracowania omawianych planów. W Ministerstwie Infrastruktury zapewniono wykonanie 20 prac o charakterze naukowo-badawczym, w tym stałe prowadzenie komputerowego systemu gromadzenia danych meteorologicznych i hydrodynamicznych oraz prognozowania wspomagającego akcje ratownicze na morzu, a także stałą obsługę automatycznej stacji monitorującej stan środowiska morskiego polskiej strefy ekonomicznej z zapewnieniem powszechnego internetowego dostępu do danych istotnych dla bezpieczeństwa żeglugi morskiej. NIK uznała za niedostateczny nadzór Ministra Środowiska nad realizacją zadań związanych z wdrażaniem Konwencji Helsińskiej, a wykonywanych przez jednostki nadzorowane przez Ministra – Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku, w strukturach którego działał Sekretariat ds. Konwencji Helsińskiej, a od 1 stycznia 2003 przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. W ocenie NIK Ministerstwo nie w pełni wywiązywało się z roli resortu wiodącego we wdrażaniu Konwencji Helsińskiej. Pozytywnie odnotować należy opracowanie w lipcu 2003 r. przez GIOŚ informacji o realizacji obowiązków Polski wynikających z Konwencji Helsińskiej ze szczegółowym uwzględnieniem Monitoringu Bałtyku, która po konsultacjach z MI, b. Ministerstwem Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi była rozpatrzona i zatwierdzona przez kierownictwo Ministerstwa Środowiska. Dokument przekazano do upowszechnienia na stronach internetowych MŚ. GIOŚ planuje opracowanie kolejnej informacji w 2004 r. Zdaniem NIK w celu usunięcia zaniedbań i nieprawidłowości dla poprawy stanu wdrożenia badanych postanowień Konwencji Helsińskiej niezbędne jest podjęcie następujących działań: Minister Środowiska powinien m. in. · zapewnić zwiększenie nadzoru i współpracy z GIOŚ w ramach realizacji zadań wynikających z postanowień Konwencji Helsińskiej, w szczególności wykonywanych przez Sekretariat ds. Konwencji Helsińskiej, · rozważyć możliwość udzielenia wsparcia Morskiej Służbie Poszukiwania i Ratownictwa w staraniach o pozyskanie środków z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska współfinansujących jej wyposażenie do zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń na morzu. Minister Infrastruktury powinien m. in: · spowodować ujęcie w opłatach tonażowych ustalanych przez zarządy portów opłaty za odbiór odpadów ze statków, · zintensyfikować działania mające na celu opracowanie pełnego krajowego planu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń środowiska morskiego, · rozważyć możliwość powołania międzyresortowego zespołu, niezależnie od Rady SAR, złożonego z przedstawicieli służb współpracujących w zwalczaniu zagrożeń i zanieczyszczeń środowiska morskiego, odpowiedzialnego za koordynację prac nad przygotowaniem pełnego Krajowego Planu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń środowiska morskiego oraz koordynację i monitorowanie wdrożenia tego Planu, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji powinien m. in:  podjąć współpracę z Ministrem Infrastruktury oraz Morską Służbą Poszukiwania i Ratownictwa nad opracowaniem Krajowego Planu zwalczania zagrożeń i zanieczyszczeń środowiska morskiego. W wyniku kontroli nie stwierdzono wydatkowania środków z naruszeniem prawa, uszczupleń w dochodach ani innych nieprawidłowości finansowych. Opracowała na podst. informacji B. Stasiak